DARBEDEN GÜNÜMÜZE KIBRIS BUNALIMI

Kıbrıs halkının seçtiği, yasal Makarios hükümetine karşı, 15 Temmuz 1974 günü Lefkoşa’daki Yunanlı subaylar tarafından, NATO ve CIA’nın desteği ile gerçekleştirilen faşist darbe, Kıbrıs sorununda yeni bir dönemin başlamasına yol açmıştır.

Kıbrıs’ın bağımsızlığına kavuştuğu 1960 yılından bu yana, NATO ve emperyalizmin Yakındoğu’da yeni bir kalesi durumuna getirme çabaları sürekli olarak körüklenmiştir. Kıbrıs’ta, gün geçtikçe gelişmekte olan tam bağımsızlıktan yana emekçi halk hareketinin sindirilmesine yönelik ve adada kurulmuş olan demokratik rejimin başkanı Makarios’un faşist Yunan cuntası eliyle devrilmesini amaçlayan darbe olayı, dünya kamuoyunun dikkatlerini derhal Doğu Akdeniz’deki bu küçük ada üzerine çevirmiştir.

Başpiskopos Makarios, darbe sabahı kendisini öldürmek isteyen faşist subayların elinden kaçmayı başarmış ve daha sonra da sığındığı Baf kasabasından Rum halkına hitaben yaptığı konuşmada, “Yunan cuntası Kıbrıs’ı mahvetmeye ve taksim etmeye karar vermiştir. Fakat cunta başa geçmemiştir ve ben yaşadığım sürece Kıbrıs’ta cunta geçmeyecektir” diyerek, “bütün büyük ülkeleri, barışsever bütün hakları; bağımsızlık, egemenlik, demokratik hakları savunma ve Yunan diktatörlüğüne baş eğmemem mücadelesinde Kıbrıs halkını desteklemeye” çağırmıştı.

Emperyalizmin 21 Nisan 1967’de Yunanistan’da, 12 Mart 1971’de Türkiye’de uyguladığı yöntemler, 15 Temmuz 1974’de Kıbrıs’ta deneniyordu. Adanın bağımsızlığını sözümona “korumak” için gelmiş olan Yunan subayları, darbeden hemen sonra Lefkoşa’da bilinen terör ve tutuklama sahnelerini tekrarlamışlar, solcu ve Makariosçu avına başlamışlardı. Bir yandan binlerce ilerici Rum tutuklanırken, öte yandan da kanlı cinayetler işleniyordu. Darbecilerin Cumhurbaşkanlığına getirdikleri eski EOKA’cı Nikos Sampson ve kurduğu yeni kukla hükümetin, ilk resmi teması ABD ve İngiltere Büyükelçilikleri ile yapmış olması, darbe arkasındaki güçlerin kimliğini göstermesi yönünden ilginçtir.

Kıbrıs Elen Cumhuriyeti’nin kurulduğu dünyaya duyurulurken, adada yaşayan Türk toplumunun “seçilmemiş”, tepeden inme lideri Rauf Denktaş, olayları Rumların bir iş sorunu olarak nitelemiş ve yaptığı radyo konuşmasında Kıbrıslı Türkleri, evlerinden çıkmamaya ve sakim olmaya davet ederek, “olayların salimen atlatılacağına eminim” demiştir. Siyaset sahnesine çıkmasından bu yana yıllardır Kıbrıs Rumlarına ve Enosis propagandasına karşı fanatik milliyetçi bir tutum izleyen Rauf Denktaş, cuntacıların paralelindeki bu görüşleri savunurken, ertesi gün Türkiye Savunma Bakanı H. E. Işık “Kıbrıs’taki olayların uluslararası bir sorun olduğunu” söylüyordu.

Türk ve Rum Kıbrıslıların faşizme ve emperyalizme karşı ortak bir savaş vermeleri gerektiği bir dönemde Kıbrıs Türk Yönetimi Başkanı Denktaş, Kıbrıs Türklerini tarafsız ve olayların dışına tutma çabaları ile emperyalizmin ada üzerinde uygulamak istediği planları dolaylı olarak desteklemiş oluyordu. Nitekim darbe sabahı, CIA’nın yardımları ile kurduğu gazetesinde bastırdığı el ilanlarını Lefkoşa’da dağıtarak, cuntacıların ortaya attığı Makarios’un öldüğü haberini yaygınlaştırmaya çalışırken, çabaları boşa çıkıyor ve radyolar Makarios’un ölmediğini duyuruyordu.

Faşizmin boyunduruğu altına girmemek için derhal direnişe geçerek, emekçi halkın demokratik atılımlarını engelleme girişimlerine karşı koyan Kıbrıslı Rum ilericileri bir hafta içinde binlerce kayıp vermişler ve Atina cuntası, NATO ve Amerikan emperyalizmine karşı savaşmışlardı. Bu arada ada üzerinde dağınık halde bulunan Türk bölgelerine sığınmak zorunda kalan bazı yurtseverlerin, Türk Mukavemet Teşkilatı (TMT) tarafından verilen bir emirle cuntacılara geri verilmesi, Kıbrıs Türk liderliğinin faşizm yanlısı tutumunun somut örneklerindendir.

Kıbrıslı Rumlar arasında gelişen direniş hareketi karşısında emperyalizmin bir oldu-bitti ile faşizmi Kıbrıs’ın Rum bölgelerinde de yerleştirme çabaları bir sonuç vermeyince, ABD ortaya bir barış planı atmış ve 8 gün başkanlık koltuğunda oturtulan Sampson istifa ettirilerek yerine, yıllardır sürdürülen toplumlararası görüşmelerdeki Rum temsilci Glafkos Klerides getirilmişti.

Kıbrıs’ta gelişen olaylar karşısında, Kıbrıs’ın bağımsızlığını garantileyen üç NATO ülkesinden biri olan İngiltere’nin, Türkiye hükümetinin ortak müdahale önerisini kabul etmemesi üzerine, Türkiye 20 Temmuz 1974 günü, 1960 Garanti Antlaşmasına dayanarak Kıbrıs Cumhuriyeti’nin zedelenen “bağımsızlık ve toprak bütünlüğünü korumak ve Kıbrıs’taki Türk ve Rum toplumlarına barış getirmek” üzere adaya askeri müdahalede bulunduğunu açıkladı. Son güne kadar Kıbrıs’taki kanlı darbeden Yunanistan’ı sorumlu tutmaktan kaçınan ABD Dışişleri Bakanlığı, müdahale üzerine yaptığı açıklamada Ankara’nın davranışından “üzüntü” duyduğunu belirtirken, bunalımı tahrik eden Yunan cuntasını kınamamaktaydı.

Çıkartma sabahı Türkiye başbakanı Ecevit, “Savaş için değil, barış için Yeşiladayı kanlı bir ada olmaktan kurtarmak, yalnız Türklere değil, Rumlara da barış getirmek için adaya gidiyoruz” derken, hükümet sözcüsü Orhan Birgit de müdahalenin amaçlarını şöyle özetliyordu: “Bu barışçı hareketimizin gayesi, Kıbrıs Cumhuriyetinin varlığına ve tüm Kıbrıs halkının haklarına yönelik tehlikeyi bertaraf etmek ve Kıbrıs’ın bağımsızlık ve toprak bütünlüğünü, güvenliğini ve anayasanın temel maddeleriyle ihdas edilmiş düzeni yeniden ihya etmektir.”

Bu karar, kısa bir süre için başta Sovyetler Birliği olma üzere, diğer sosyalist ülkeler tarafından da desteklemişti. Özellikle Sovyetler Birliği, darbeden önceki aylar içinde Kıbrıs’ta oynanmak istenen oyunlar karşısında Yunan cuntasını uyarmış, 7 Temmuz 1974 tarihli İzvestia gazetesinde yayınlanan bir yazıda da Makarios’un başkanlığındaki yasal Kıbrıs hükümetinin zorla devrilmesi için ortam hazırlandığı ve bundan endişe duyulduğu açıklanmıştı. 21 Aralık 1963’te, Kıbrıs Cumhuriyeti henüz üç yaşında iken emperyalist ülkelerin Kıbrıs’ı NATO strateji çemberi içine sokmak amacıyla sürdürmekte oldukları politikanın bir uzantısı olarak başlattıkları toplumlararası çatışmalardan günümüze kadar geçen süre içinde Sovyetler Birliği, daima Kıbrıs adasının bağımsızlık, egemenlik ve toprak bütünlüğünden yana olduğunu çeşitli vesilelerle açıklamıştı. 1955’lerden beri Kıbrıs’taki sağcı unsurların istekleri ve adanın NATO’laştırılmasını sağlayacak olan ENOSİS ve TAKSİM tezleri, Sovyetler Birliği tarafından hiçbir zaman desteklenmemişti. Her iki görüşün de Kıbrıs’ın bütün veya bölünmüş olarak NATO’nun eline geçmesiyle sonuçlanacağı bir gerçekti. Oysa Kıbrıs’ta bağımsızlığın kazanılmasından sonra gittikçe gelişen emekçi halk hareketi ve Makarios başkanlığındaki hükümetlerin tarafsız dış politikası, emperyalizmi rahatsız etmekteydi. Amerikan emperyalizmine bağlı NATO’nun savaş kırkırtıcıları, Kıbrıs’ı Doğu Akdeniz’deki kurtuluş hareketlerine karşı bir saldırı üssü olarak kullanmak istiyorlardı.

Kıbrıs Cumhurbaşkanı Makarios ise içte uyguladığı denge politikasına karşılık, dışta anti-emperyalist bir politikayı sürdürüyor ve ada üzerinde NATO üsleri kurulmasına kesin olarak karşı çıkıyordu. Özellikle 1967 yılında Yunanistan’da faşist cuntanın yönetimi ele geçirmesinden sonra kesinlikle Ada’nın bağımsızlığının sona ermesi ve NATO üssü haline getirilmesi demek olan enosise karşı tavır almıştı. Makarios, enosisin gerçekleşmesi halinde, her zaman ve ne şekilde olursa olsun Türkiye’nin adaya müdahalesine yol açacağını biliyordu. Nitekim 15 Temmuz darbesinden sonra da öyle oldu.

Makarios ile cunta arasındaki anlaşmazlıklar sadece siyasi ve askeri konulara ilişkin değildi. Yunanistan’ın askeri rejimleri Makarios’u hiçbir zaman istememişler ve bizzat Başpiskopos’un açıkladığı gibi Yunan Silahlı Kuvvetleri Komutanlığının talimatı değilse bile onayı ile Yunan subayları, kendisini öldürmek için birkaç kez komplo hazırlamışlardı. Dolayısıyla ortadaki sorun bir görüş ayrılığı değil, bir ölüm-kalım sorunuydu.

Faşist Atina cuntası, Kıbrıs’ın Rum kesimlerini tam kontrolü altına almak amacıyla kurmuş olduğu EOKA-B örgütünü yaşatmak için milyonlar harcamıştı. Bunları kaybetmeye pek razı olmayacaktı. Makarios’un Temmuz ayı başında Atina’ya gönderdiği mektupta, Rum Milli Muhafız Ordusunda görevli Yunanlı subayların adadan uzaklaştırılması konusunda gerçekten kararlı görünmesine rağmen, cuntanın herhangi bir darbe teşebbüsüne girişmeden buna boyun eğebileceğine inanmak güçtü. Yunan cuntası Kıbrıs’ın içişlerine bir müdahalede bulunmayı tasarlıyorsa, beş bin muhafızın terhis edilmeleri beklendiği 20 Temmuz’dan önce harekete geçmek durumundaydı. Nitekim de öyle oldu. Yunanlı generaller enosis için bir adım atmışlar ve CIA’nın desteği ile Makarios’u devirmişlerdi. Sovyetler Birliği ise oynanmakta olan oyunu sezmekte gecikmedi ve Türkiye’nin yanında yer aldı. Fakat siyasi gözlemcilere göre, Moskova, Türkiye, Kıbrıs’taki yasal düzenin geri getirilmesinden söz ederken, bunu “darbe öncesi düzen” anlamına yorumlamıştı. Ankara’nın Makarios’u geri getirmekle uğraşmayacağını, fakat ülkede Ecevit hükümetini güçlendirmek ve Türkiye’nin Kıbrıs’taki varlığını kalıcı ve sürekli hale getirmek istediğini anlamakta biraz gecikti. Türkiye’nin müdahalesi, adanın Türk ve Rumlar arasında taksimi demekti. Türk Silahlı Kuvvetleri’ne bağlı birliklerin adaya çıkmasından sonra gerçekler ortaya çıktı. Çıkartma günü Moskova’daki Türk elçisi ile Gromiko arasındaki görüşmeden sonra resmi bir açıklama yapılmayışı bunu kanıtlıyordu.

20 Temmuz 1974’de toplanan BM Güvenlik Konseyinin 353 sayılı kararı ile ateşkesin derhal ı-uygulanması, adanın toprak bütünlüğüne saygı gösterilmesi, yasal hükümetin işbaşına dönmesi ve tüm yabancı güçlerin adadan çıkması gerektiği ilgili ülkelerce de onaylanmasına rağmen, bu hükümler de gerçekleştirilmemiştir.

Kısa bir süre uygulanan ateşkes kararından sonra ABD, garantör ülkeler olan Türkiye ve Yunanistan’a yeniden silah satmak için faaliyete geçerken, Londra’da yapılan görüşmelerde Amerikan temsilcisi Joseph Sisco, kendisi ile görüşen Türkiye Başbakanı Ecevit’e 4 yıldır verilmeyen Amerikan yardımının tümünün verileceğini söylüyordu. Geçen ay içinde Amerikan Associated Press ajansının açıkladığına göre Türkiye, Temmuz ile Eylül ayları arasında ABD’den 40.5 milyon dolarlık askeri borç almış, her biri 84 milyon TL değerinde olan 4 Fantom uçağı bu hesabın dışında tutulmuştur. Öte yandan bugünkü bütçede Kıbrıs çıkartması yüzünden 20 milyar TL açık bulunduğu belirtilmektedir. Müdahalenin Türkiye’ye getirdiği ekonomik ve politik sonuçların incelemesi ayrıca yapılabilir.

“Birinci Barış Harekâtı”nı izleyen günlerde Cenevre’de başlayan barış görüşmelerine Kıbrıs halkının temsilcileri çağrılmıyor ve taraflar adayı kendi aralarında paylaşmaya kalkışıyorlardı. İkinci tur görüşmelerde de ilk iki gün NATO’ya bağlı ülkelerin Kıbrıs’ın geleceği üzerinde “kantonal mi, federatif mi” diye pazarlık yapmalarından sonra, Kıbrıslı temsilciler toplantılara katılabiliyordu.

Tarafların anlaşamamaları üzerine başlatılan İkinci Harekât sonunda, Kıbrıs toprağının yüzde 40’ına yakın bir kısmı, Türk Silahlı Kuvvetlerinin denetimine geçiyordu. Ecevit, “harekâtı adayı bölmek için yapmadık” derken, Denktaş yine falso yapıyor ve “Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin sınırlarının Türk ordusu tarafından çizildiğini” söylüyordu. Rauf Denktaş, müdahalenin yapıldığı sabah Bayrak Radyosundan yaptığı konuşmada, Türk birliklerinin adanın dört bir yanından çıkartma yaptığını açıklarken, TMT’nin Lefkoşa Merkez Komutanlığı da tüm Türk bölgelerine, Rumlara karşı taarruz emri veriyordu. Oysa çıkartma sadece Girne kıyılarından yapılıyor ve eldeki kurşunlarını harcayarak, deniz veya havadan Türk askerlerinin gelmesini bekleyen güneydeki Türkler, sonunda Rum Milli Muhafızlarına teslim olmak durumuyla karşı karşıya bırakılıyordu. Güney Kıbrıs’ta kalan Türk bölgelerinde yüze yakın mücahidin ölmesine Rauf Denktaş’ın radyo konuşması sebep olmuştur.

Enosis planı suya düşünce, Amerikan emperyalizmi taksim planını uygulamaya koymuştur. Kıbrıs’ta gelişmekte olan, halkın bağımsızlık, demokrasi ve sosyal ilerleme yolundaki kazançlarını engellemek ve adayı bölerek kendi planlarını uygulamak isteyen NATO çevreleri, Cenevre görüşmelerinden sonra alınan kararlarda, Kıbrıs’ın bağımsızlık ve toprak bütünlüğüne yer verdirmemiş ve yabancı askerlerin adadan çekilmesinden de söz edilmemiştir.  Ağustos ayı içinde Washington Post gazetesi yazarlarından John Anderson, yayınladığı bir makalede, ABD Dışişleri bakanı Kissinger’in adayı taksim etmek istediğini açıklamıştır. Anderson’a göre Kissinger, sadece, Türklerin sürekli olarak Kıbrıs’ta kalmasının adayı Sovyetler Birliği’mim elinden kurtaracağına inanmaktadır.

ABD’nin Kıbrıs adasını bölme politikası, Acheson Planı ile ilk defa 1963 olaylarından sonra ortaya atılmıştı. Emperyalistler, 1963 Aralık ayı sonunda Türklerle Rumların birbirlerine karşı kışkırtılmasıyla başlayan çarpışmalar sonunda, Kıbrıs’ta bozulan anayasal düzeni kendi çıkarlarına daha çok hizmet edecek bir şekle sokmak için yoğun çalışmalara başlamışlardı. Garanti Antlaşmaları, Kıbrıs’ın bağımsızlığını zedeleyen bir paravana olup Kıbrıs’ın içişlerine karışmayı sağlıyordu. Oysa bağımsız bir devlet için NATO garantisine ihtiyaç yoktur, topraklarında da yabancı asker ve üslerin bulunmaması gerekir.

15 Ocak 1964’de Türkiye, Yunanistan ve İngiltere tarafından Kıbrıs sorununa bir çözüm yolu bulmak için Londra’da başlatılan görüşmelerde İngiltere, arabuluculuk görevinin NATO’ya verilmesini önermişti. Plana göre, Kıbrıs’ın iç düzenini korumak ve çarpışan toplumları ayırmak amacıyla NATO ülkelerinden oluşacak bir Barış Gücü kurulacaktı. Sonradan güvenliği sağlama düşüncesi ile NATO birlikleri sürekli olarak adada kalacak ve İngiltere’nin Kıbrıs’taki üslerinden ayrılması ile yerine NATO, yani ABD emperyalizmi girmiş olacaktı.

Planı Türkiye, Yunanistan ve Kıbrıs Türk liderliği kabul ettiği halde, Makarios reddetmişti. NATO yerine BM Barış Gücü’nün adaya gelmesinden sonra da Amerikan emperyalizmine bağlı Türk ve Rum fanatiklerin ve NATO’nun savaş kışkırtıcılığı devam etti. Temmuz 1964’e kadar 5,000 Yunan ve 600 de Türk askeri gizli yollardan Kıbrıs’a sokuldu. Bağımsızlığın koruyucusu olan garantör devletlerden Türkiye ve Yunanistan’ın bu hareketi, adaya NATO adına girilmesinden başka bir şey değildi. Bu dönemde adaya gönderilen eski CIA ajanı Grivas’ı yeniden kurulan Rum Milli Muhafız Ordusu ve Yunan kuvvetlerinin başında görmekteyiz. Birçok Türk köylerine saldırarak 1955’de başlattığı Enosis kavgasını devam ettiren Grivas, Ağustos 1964 Erenköy saldırısıyla Türkiye’nin adaya ilk müdahalesine yol açmış ve birçok can kaybına sebep olmuştu. Bu olayların hemen ardından ABD Başkanı Johnson tarafından Cenevre’ye gönderilen Dean Acheson, Türkiye ve Yunanistan’a kendi adı ile anılan Acheson Planını sunmuştur. Genel çerçevesi itibarı ile Enosisi öneren bu planın Amerikan ajanı Grivas’ın adaya gönderilmesi ile aynı dönemde ortaya çıkışı çok ilginçtir. Acheson Planına göre,

1.      Kıbrıs, Yunanistan’la birleşecek

2.      Kıbrıs Türklerine Karpaz burnunda iki küçük kanton verilecek

3.      Türkiye, Kıbrıs’ta bir askeri üsse sahip olacak

4.      Türkiye’ye, Yunanistan’a ait olan küçük Meis adası verilecekti.

(31 Temmuz 1964, New York Times)

Kıbrıs’ın bağımsızlığını yitirecek olan bu planın Türkiye ve Kıbrıs Türk liderliği tarafından kabul edilmiş olması “milli dava” savunmalarında ne kadar samimi olduklarını ortaya koyar. Politikasını emperyalist çıkarlara göre devamlı değiştiren Türkiye hükümeti, böylesi bir planı kabul ederken, soruna 120 bin Kıbrıslı Türkün mü, yoksa kendi çıkarları açısından mı baktığını ortaya koyuyordu.

21 Nisan 1967 darbesiyle Yunanistan’da başa geçen faşist cuntayı ilk tanıyan ülkelerden olan Demirel hükümetinin, Makarios’u devirme planlarına hazırlık olarak ABD’nin baskısıyla yapılan Keşan-Dedeağaç görüşmelerindeki pazarlıklardan kısa bir süre sonra, Denktaş gizlice adaya girme teşebbüsünde bulunuyor, ardından da Grivas tarafından düzenlenen Geçitkale ve Boğaziçi saldırıları gerçekleştiriliyordu.

Toplumlararası çarpışmalarla soruna bir çözüm getirilemeyeceğini anlayan, hatta NATO’nun güneydoğu kanadını oluşturan Türkiye ve Yunanistan’ı savaşın eşiğine getiren bu girişimlerden vazgeçen ve Yakındoğu’daki sosyal ve milli kurtuluş hareketleri ile durumunun tehlikeye girdiğini gören ABD, nüfuzunu bölgede kuvvetlendirmek ve Kıbrıs sorununa kendi istediği bir çözümü sağlamak için, iki toplumun temsilcilerini 1968 Haziran’ında görüşme masasına oturtmuştur. Denktaş’ın adaya gizlice sandalla çıkma serüveni, 4 yıl süreyle ada dışında kalan “toplum lideri”nin Kıbrıslı Türkler arasında düşmüş olan itibarını yükseltmek ve onu kahramanlaştırarak, görüşme masasında söz sahibi yapmak için planlanmıştı. 1964 Temmuz’unda da bir grup öğrenci ile Erenköy’e çıkan serüvenci liderin adaya resmi yolla geri dönmesini sağladıktan sonra, Yunanistan’a geri çektirilen Grivas’ın kışkırtıcılık görevi ona devrediliyordu. Cumhuriyet dönemi öncesinde İngiliz emperyalizminin hizmetinde çalışmış ve sınanmış olan Klerides ve Denktaş’ın önce üçlü, sonra beşli olarak sürdürdükleri görüşmeler, darbe öncesine kadar devam ettirilmişti.

Kıbrıs’taki Türk askeri varlığının baş savunuculuğunu yapma çabasında olan Rauf Denktaş’ın 1973 Cumhurbaşkanı yardımcılığı seçimlerinde anti-demokratik bir uygulama ile başbaşa getirildiği bilinmekte iken, Kıbrıs’taki Türk halkının gerçek temsilcisi olduğunu öne sürülemez ve onlar adına görüşme yapma yetkisine sahip olmaması gerekir. Kıbrıs’ın seçimle işbaşına gelmiş Cumhurbaşkanı Makarios’a karşı sürdürülmekte olduğu olumsuz tutum, onun hangi amaç ve çıkarlar uğruna çalıştığını göstermektedir.

Rum toplumunun temsilcisi Glafkos Klerides için de durum farklı değildir. Başkanı olduğu Birleşik Parti’nin var olup olmadığı veya gerçekten birleşmiş mi, yoksa gevşek bir cephe mi olduğu kuşkuludur. 1970 genel seçimlerinde en çok oyu toplamasına rağmen, başkanı olduğu Rum Temsilciler Meclisindeki 35 sandalyeden sadece 15’ini kazanabilen ortanın sağcılarını temsil etmektedir. Partisinin resmi görüşü, Enosisten yanadır. Tıpkı Denktaş’ın Ulusal Dayanışma Grubu’nun politik görüşünün taksim olduğu gibi.

Nitekim adanın bağımsızlığını savunan Cumhurbaşkanı Makarios’a karşı düzenlenen faşist darbeden sonra, toplumlar arası ilk bağlantıyı, emperyalizmin Kıbrıs’taki bu sadık adamları kurmuştur. Klerides, “Denktaş’la her şeye rağmen iki iyi dostuz. Bu gelişmekte olan olayları etkileyemez” diye konuşmuştur. Geçici olarak Kıbrıs Cumhurbaşkanlığı görevini sürdürürken de, Kissinger’in Ankara’ya gelişinin ertelenmesinden bir gün önce, senaryo uyarınca kendisine verilen rolü oynayarak, “Rumların ister istemez coğrafi temele dayalı federasyon fikrine kendilerini alıştırmaları gerektiğini” söylemiş ve emperyalizmin adayı bölme planlarına hizmet etmekte olduğunu ortaya koymuştur. Bu arada “insancıl sorunların görüşülmesi” perdesi ardında, Denktaş’la yaptıkları görüşmelerde, Türkiye’nin adaya müdahalesinden sonra oluşan Türk ve Rum kesimleri arasında nüfus kaydırmasını da gerçekleştirerek, Kıbrıs’ın ikiye bölünmesini sağlamışlardır. 20 Eylül 1974’de Kıbrıs’a dönen Türkiye’nin görüşmelerdeki anayasa uzmanı Orhan Aldıkaçtı da, danışmanlık görevini sürdürmektedir. Karşılıklı olarak 3,308 Türk ve 2,479 Rum savaş tutsağının değiştirilmesinden sonra Rum tarafı, Türkiye’nin adaya müdahalesinden sonra 3,000 kişinin kaybolduğunu öne sürmektedir.

Kıbrıs’ı kuzey ve güney diye iki parçaya ayıran ilk hattın kuzeyinde kalan bölgede, müdahale öncesi 162 bin Rum ve 71 bin Türk yaşamaktaydı. Bugün güneyde kalan Türklerin sayısının 8,200’ü Ağrotur İngiliz üssünde olmak üzere 30 bin kadar olduğu tahmin edilmektedir. Bir BM Raporu’na göre 8 bini Karpaz bölgesinde olmak üzere, kuzeyde dağınık halde yaşayan 13 bin Rum kalmıştır.

Kıbrıs Coğrafya Derneği’nin Türk müdahalesinin Kıbrıs’a getirdiği değişiklikler hakkında hazırladığı raporda, üç kasaba ile 107 Rum köyü ve 55 karma köyün Türkler tarafından işgal edildiği belirtilerek, şu bilgiler verilmektedir: “İşlenebilir toprağın %55’i ile 25 bin dönümlük narenciye bahçesi, Kıbrıs’ın %38.5’ini elinde tutan Türk işgali altında bulunmaktadır. Zahire yetiştiren Mesarya ovası ile zeytin ürününün %45’i, patates ürününün %25’i, tütün ürününün %100’ü, çeşitli sebze ürününün %32’si, otlakların %55’i ve harup ürününün %30’u Türklerin elindedir. 20 bin baş sığır, 80 bin domuz, 7 milyon piliç ve 500 bin koyun ve keçi, Türklerin eline geçmiştir. Bombalamalar sonucu Kıbrıs devlet ormanlarının beşte birini oluşturan 340 km2’lik çam ormanı yanmıştır. Yeniden ağaçlandırma, 5-10 yıl içinde 3-4 milyon Kıbrıs lirasına mal olacaktır. Kıbrıs’ın iki büyük pınarı olan Değirmenlik ve Lapta başpınarları ile yeraltı su kaynaklarının %60’ı, Karadağ’daki en büyük maden ocağı ile Beşparmak’taki taş ocakları da Türk bölgesinde kalmıştır. En büyük liman olan ve ticari deniz trafiğinin %83’ünü çeken Mağusa Limanı ile Lefkoşa ve Mağusa sanayi bölgeleri Türklerin elindedir.

Darbe olayı ve ardından Türkiye’nin adaya askeri müdahalesinden sonra Kıbrıs’ta meydana gelen değişmeler, sorunun çözümünü daha karmaşık bir duruma sokmuştur. 17 Ekim 1974 günü İngiliz Times gazetesinde “Kıbrıs niçin politik bir volkan olmaya mahkûm görünüyor?” başlıklı bir yazı yayınlayan Kıbrıs’taki BM Barış Gücü eski komutanlarından Michael Harbottle, görüşlerini şöyle anlatıyor: “Kıbrıs’ta iki toplum barış içinde birlikte yaşamak istiyor. Geçenlerde Kıbrıs’ta iki hafta kaldım. Bu inancım daha da güçlendi. Taksim, ya da coğrafi federasyon, ada halkı tarafından istenen bir çözüm şekli değildir. Türklerin pek çoğu doğdukları, yaşadıkları yerlerde kalmak istiyorlar. Kıbrıs’ta yerinden ve malından mülkünden edilen ve şimdi güneyde kalan 200 bin insana iş bulmak, ev bulmak için 950 milyon sterlin gerekiyor. Adanın taksimi, onlara evlerine geri dönme özgürlüğünü tanımıyor… Pek çok köyde Türkler ve Rumlar dostça komşu olarak yaşıyor, toplum konularında işbirliği yapıyor. Son olayların bunu sarstığı akla gelebilir. Ama hayır; işbirliği ve birlikte yaşama isteği hem Rumlar, hem de Türkler arasında her zamankinden güçlü. Örneğin, bir köyde polisin makineli tüfek taşıdıkları şüphesiyle rehin aldıkları Kıbrıslı Türkleri, Rumlar serbest bıraktırdı. Her gün böyle haberler geliyor ve adayı bilenler buna hiç şaşmıyor.”

Gerçekten de yüzyıllar boyunca barış içinde birarada yaşamış olan Türk ve Rum toplumları, 1955’lerden beri uygulanan emperyalizmin adayı bölme planlarından tedirgin olmakla beraber, yine de savaş dönemlerinden sonra kısa bir süre içinde kaynaşmışlar; tarlada, fabrikada ve işyerlerinde dostça çalışabilmişlerdir. 1958, 1963 ve 1967 çarpışmalarından sonra Türk ve Rum Kıbrıslılar, emperyalizmin kışkırtmaları olmadığı dönemlerde birarada yaşayabileceklerini dünyaya göstermişlerdir.

Kıbrıslı Rumlar arasında 1965 yazında yapılan bilimsel bir kamuoyu araştırmasında şu ilginç sonuçlar ortaya konmuştu (Bak. Cyprus, Constitutionalism and Crisis Government, Stanley Kyriakides, University of Pennsylvania Press, 1968): “Kıbrıs sorununu doğuran nedenler nelerdir?” sorusuna cevap veren halkın %85’i Zürih ve Londra Antlaşmaları ve NATO, %5’i Kıbrıs Türkleri ve %9.2’si de öteki faktörler diye cevap vermiştir. “Öteki faktörler” adı altında “Amerika ve İngiltere’nin emperyalist politikaları” şeklinde açıklama yapılıyordu. “Kıbrıs sorununa en iyi çözüm yolu nedir?” sorusuna cevap veren halkın %71.8’i BAĞIMSIZ KIBRIS, %18’i Enosis ve %10.2’si diğerleri şeklinde cevap vermişti. Dikkati çeken nokta, Enosis isteyenlerin %90 kadarının 1955-60 döneminde EOKA’da aktif görev almış gençlerin olmasıdır.

Görüldüğü gibi, Kıbrıs Rum halkının çoğu, Türkleri düşman olarak görmüyor, sorunu emperyalizmin zorladığı anlaşmaların ve NATO’nun kışkırtmalarının doğurduğunu biliyordu. Gerçeklerden uzak tutulan Kıbrıs Türk halkında ise, kendilerine, olayların Rumların saldırması ile başladığı yutturulmaya çalışıldığı halde, genel olarak Rumlara karşı bir düşmanlık görülmüyordu.

Öte yandan 5 Nisan 1974 günü Milliyet gazetesinde yayınlanan Yunanlı Prof. Panzati Terlikçi’nin düzenlediği anketin sonuçlarına göre, Yunanistan halkı da “Kıbrıs için Türkiye’ye karşı bir savaşı göze alır mıydınız?” sorusuna, “Hayır” cevabını vermekte, Enosis kapılarını kapatacak “Bağımsız bir Kıbrıs tezine çoğunlukla “Evet” demektedir.

Kuruluşunun 14. Yılında bağımsızlığı NATO zincirleri ile prangaya vurulmak istenen Kıbrıs Cumhuriyeti’nin yurttaşları, barış ve güvenlik istemektedir. Oysa Emperyalizmin dün olduğu gibi bugün de ada üzerinde planlarından vazgeçmemiştir.

BM üyesi bağımsız bir devletin yurttaşları olan Kıbrıslı Türkler ve Rumlar, kendi sorunlarını kendileri, dıştan karışma olmadan çözebilme hakkına sahip olmalıdır. NATO’ya bağlı garantör ülkelerin aldığı ve alacağı kararların, son tahlilde Amerikan emperyalizminin çıkarlarını savunacağı açıktır.

1974 yılı başında yeniden başlayan Kıbrıs’taki İngiliz üslerinin devredilmesi pazarlıkları henüz bitmemiştir. Ekonomik bunalım yüzünden savunma harcamalarını kısmak zorunda kalan İngiltere, adadaki stratejik önemi Süveyş kanalının açılacağı önümüzdeki günlerde daha da artan üslerindeki asker sayısını azaltarak, geri çekilmek ve bunları NATO’nun dolaysız denetimine vermek istemektedir.

Amerikan emperyalizmi, Ortadoğu’da gerilerken Kıbrıs’taki askeri üslere ve imtiyazlara sahip olmak ve bunları gerektiğinde bölgedeki savaşlarda kullanmak yetkisini istemektedir. Bu amaçla, Kıbrıs’taki iki toplumu birbirine düşürerek, aralarında karışıklık çıkarmak suretiyle Kıbrıs halkını –Türklerle Rumları- hedeflerinden saptırmak ve böylece emperyalizmin üslerinde rahatça mevzilenmesini ve çıkarlarını koruyacak şartları denetiminde tutmasını sağlamak için uğraşmaktadır. Oysa tüm ayrılıkçı ve şovenist propagandaya rağmen, Kıbrıslı Türklerle Rumların çıkarları ortaktır. Birbirine ters düzen ve uyuşması asla mümkün olmayan Kıbrıslılarla emperyalistlerin çıkarlarıdır.

Türkiye’nin adaya müdahalesinden sonra, TSK’nın denetimindeki bölgede kalan Girne yakınlarındaki Karava Radyo ve TV Dinleme İstasyonunda darbe öncesinde 50’ye yakın CIA personeli ve memur çalışmaktaydı. Çarpışmalardan sonra buradaki personel Beyrut’a taşınmış ve Lefkoşa yakınlarındaki ikinci dinleme istasyonu da çalışmalarını azaltmıştı. Eylül ayı ortalarında yeniden çalışmalarına başlayan Amerikan dinleme istasyonları, CIA’nın Dış Yayın Enformasyon Servisi (FBIS) tarafından işletilmektedir. Makarios hükümetine açıklanmayan miktarda bir kira ödediği bilinen ABD’nin bu dinleme istasyonları hakkında, bugünkü Kıbrıs Otonom Türk Yönetiminin ne düşündüğü siyasi gözlemciler tarafından merak konusu olmaktadır. Geçmişte İngiliz üsleri için “Madem ki bize bir zararları yok, varsın kalsınlar” diyebilen Kıbrıs Türk Yönetiminin bugünkü başkanı Rauf Denktaş, 20 Ağustos 1974 günü Ankara dönüşü, yabancı gazeteciler tarafından kendisine yöneltilen üslerin geleceği ile ilgili bir soruya şu karşılığı vermiştir: “Biz Kıbrıs Cumhuriyeti hakkında konuşuyoruz. İngiliz üsleri, Kıbrıs Cumhuriyeti topraklarına dâhil değildir.” (Special News Bulletin, 27 Ağustos 1974) Adanın NATO’laştırılması için emperyalizmin eski-yeni tüm planlarının pazarlık konusu edildiği şu günlerde, Kıbrıslı Türk Yöneticiler, Ortadoğu ve bütün dünyadaki anti-emperyalist mücadelenin içinde bulunduklarını, bu mücadelenin bir parçası olmaları gerektiğini artık anlamak zorundadırlar.

Savaşın getirdiği sosyal ve ekonomik çöküntü, bugün Kıbrıs halkının geleceğini tehdit eder bir durum almıştır. Üretim %60 düşmüş, normalde %1.2 olan işsizlik oranı %10’a ulaşmıştır. Halen 22 bini çadırlarda yaşamakta olan Kıbrıslı Rumların üçte biri, göçmen durumuna düşerken, 1963 çatışmalarından sonra 23 bin göçmen veren Kıbrıslı Türkler de bugün, “kurtarılmış” topraklar üzerinde çetin bir yaşama ve varolma mücadelesi vermek durumundadırlar.

Harekâtı izleyen günlerde ülkemizdeki radyo ve gazeteler, görevli veya görevsiz bir sürü kişi veya heyetin inceleme yapmak üzere Kıbrıs’a gittiğini duyurmuşlardı. Türkiye’yi kalkındıran bu seçkin zevat, sıranın şimdi de Kıbrıs’a geldiğine karar vererek, hazırlıklara başlamışlardı. Oysa bugün Kıbrıslı Türklerin içinde bulunduğu duruma yakından baktığımız zaman, çözüm bekleyen tüm sosyal ve ekonomik sorunlara hâlâ el atılmadığını ve yılların kökleştirdiği keyfi yönetim ile anti-demokratik uygulamaların sürdürülmekte olduğunu görmekteyiz. Hayat pahalılığı ve karaborsacılık başını almış giderken, ekonomik sorunlarla görevli yönetim sorumlusu New York’a temsilciliğe gönderilmiştir. Rum kesimi ile bağlantının kesilmesiyle sebze ve meyve darlığı başgöstermiş, Türkiye’den ithal edilen yiyecek maddeleri %250-500 kârla satılmaya başlanmıştır.  Örneğin Mersin’den 2 liraya alınan elmanın kilosu, Lefkoşa’da 10-15 liraya satılmaktadır. Çeşitli ihtiyaç maddelerinin ithal yetkisini tekeline alan ve Kıbrıs Türk Yönetimi Başkanının da hissedarları arasında olduğu bilinen bir ticari kuruluş, bu yüzden vurgunlar vurmaktadır. Öte yandan kuzeydeki evlerini terkeden Rumlara ait taşınabilir ve taşınamaz malların paylaşımında eski ve yeni göçmenler arasında ayrıcalıklar güdüldüğü, yetkili kişilerin nüfuz suistimali yaptıkları haberleri Kıbrıslı Türkler arasında hoşnutsuzluklara yol açmaktadır.

Kıbrıs Otonom Türk Yönetimi Başkanı Rauf Denktaş’ın halen mevcut Yönetim Meclisi’ni kaldırarak, yeni bir anayasa hazırlatacağı ve atama suretiyle oluşturulacak bir Kurucu Meclisi toplayacağının açıklanması, halk arasında geniş tepkiler yaratmıştır. 8 milletvekilinin “Özgürlük Grubu” adı altında toplanarak, tüm anti-demokratik uygulamalara karşı sonuna kadar mücadele edeceklerini duyurmaları, kurulmak istenen diktatörlük rejimine karşı ilk direniş niteliğindedir.

Kıbrıslı Türklerin demokratik hak ve özgürlüklerine getirilen kısıtlamalar ve halkın bu yolda örgütlü mücadelesine karşı uygulanan faşizan baskılar, Kuzey Kıbrıs’ta gün geçtikçe yaygınlık kazanmaktadır.

Kasım ayı başında adayı ziyaret eden Kanada Savunma Bakanı Richardson ile yaptığı görüşmeden sonra, “Askerlerin adada ebediyen kalması mı gerekeceği” yolundaki bir soruya cevap veren Rauf Denktaş, sorunun %90’ının halen çözülmüş bulunduğunu, buna Türk bölgesinin kurulmasının yol açtığını, geriye kalan %10’unun da “akıl ve izan yoluyla” halledilebileceğini belirtmiştir. Lefkoşa’daki ABD Büyükelçiliği ise Rum göçmenlere evlerini unutmaları gerektiğini ve tazminat vereceklerini söylemektedir. Kıbrıs kaynaklı diğer bir haber de CIA ve EOKA ileri gelenlerinin Mağusa’nın güneyinde, Türk denetiminde bulunan bir turistik sitede müteaddit toplantılar yaparak, görüş teatisinde bulunduklarını öne sürmektedir.

Kıbrıs halkının büyük tezahüratla, “O geri döndü” diye bağırarak, yüzlerce, binlerce kişiyle karşıladığı Kıbrıs Cumhurbaşkanı Makarios’un adaya dönüşü ile toplumlararası ilişkilerin nasıl gelişeceğini önümüzdeki günler gösterecektir. Kıbrıslı Rumlar arasındaki olayların, burjuva basınının yazdığı gibi Makariosçu ve Grivasçı çatışması değil, Kıbrıs’ta gerçek demokrasinin savaşını veren Emekçi Halkın İlerici Partisi (AKEL) ile faşizmin savunuculuğunu yapan EOKA arasında olduğunu artık dünya demokratik kamuoyu anlamıştır. Amerikan emperyalizmi için önemli olan adanın gerçek bağımsızlığa kavuşması, yani Kıbrıs’ın Yunanistan, ya da Türkiye’nin denetiminden çıkmaması, resmi olmasa bile fiilen taksimin gerçekleşmesidir.

Kıbrıs adasının bağımsızlık, egemenlik ve toprak bütünlüğü için savaşan demokratik güçlerin anti-faşist ve anti-emperyalist birliği er veya geç başarıya ulaşacaktır.   

(“Mehmet Yüksel” imzası ile, İlke dergisi, Ocak 1975, Sayı:13)

       

AMERİKAN EMPERYALİZMİ VE KIBRIS’IN BAĞIMSIZLIĞI

Kıbrıs’taki İngiliz Sömürge Yönetimi sona erdikten sonra, 16 Ağustos 1960’ta kurulan yeni Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Başkanı Makarios, bağımsızlığın kazanılmasından sonra “ulusal ideal” olan Enosis’in (adanın Yunanistan’a bağlanması) gerçekleşmesine yalnız Türkiye’nin değil, Ortadoğu dengesinin de izin vermeyeceğini anlamış ve Kıbrıs’taki örgütlü ve güçlü sosyalistlerin, çeşitli sınıfsal etkenlerin ve dış etkilerin yönlendirdiği tarafsız bir dış politika izlemeye başlamıştı.

Kıbrıs’ta yaşayan toplumlara zorla kabul ettirilen Cumhuriyetin kuruluş andlaşmaları, bir yandan Kıbrıs topraklarından bir kısmını kopararak, İngiliz Emperyalizmine askeri bir üs olarak bırakıyor, öte yandan da Kıbrıs bir NATO ülkesi olmadığı halde, NATO ülkesi olan Türkiye ve Yunanistan’a Ada’da askeri birlikler bulundurma hakkı yanında, İngiltere ile birlikte ileride Ada’nın iç işlerine karışma yetkisi veriyordu. Başpiskopos Makarios yukarıdaki paragrafta değinilen etkenlerin de baskısını göz önünde tutarak, Kıbrıs’ı tarafsız Afrika-Asya ülkeleri grubuna katma kararını almıştı. Onun izlediği tarafsızlık politikası, Ada halkının büyük çoğunluğunu oluşturan ve tam bağımsızlıktan yana olan demokratik güçlerden de destek görmüş, Kıbrıs’ı saldırgan emperyalist güçlere karşı korumayı başarmıştı. Mısır devlet başkanı Nasır ile ilişkilerini geliştiren Makarios, tarafsız ülkelerin Eylül 1961’de Belgrad’da ve Ekim 1964’de Kahire’de yaptıkları zirve toplantılarında yer alan devlet başkanlarından biri idi. Ne var ki onun izlediği tarafsızlık politikası, Yunanistan ve Türkiye hükümetleri yanında Amerika Birleşik Devletleri tarafından da hoş karşılanmıyordu.

Kıbrıs’ın bağımsızlığa kavuşması için 1920’lerden beri çaba gösteren ve 1941 yılında Emekçi halkın İlerici Partisi (AKEL)’ni oluşturan sol hareket, 1946’da Ada’nın en güçlü politik kuruluşu haline gelerek, beş büyük şehirde yerel seçimleri kazanmıştı. AKEL, 1 Nisan 1955’de İngilizlere karşı Grivas önderliğinde sağ yeraltı örgütü EOKA tarafından başlatılan tedhiş hareketine aktif olarak katılmamış, fakat 1959 anlaşmaları ile NATO’ya bağlı Türk ve Yunan Alayları’nın Ada’ya girmelerine ve İngilizlere bırakılan üslere karşı çıkarak, Kıbrıs’ın tam bağımsızlık ve egemenliğinden yana olduğunu açıklamıştı. 1960 yılında yapılan ilk seçimlerde Makarios’la seçim anlaşması imzalayan AKEL, Temsilciler Meclisi’nin 35 Rum sandalyesinden 5’ini kazanmış, 1970 seçimlerinde de bunu 9’a çıkarmıştı. 1960 Kasım ayında örgütlenmiş 71 bini aşkın Rum işçiden 50 bine yakın bir kısmı, AKEL’in Ada’daki büyük dayanak noktalarından birini meydana getiriyordu. Bugün Kıbrıs Rum toplumunun yüzde kırkının desteğine sahip ve 13 bin kayıtlı parti üyesi olan Emekçi Halkın Kitle Partisi (parti üyeleri Ada’daki erişkin nüfusun %3.74’ünü oluşturmaktadır, bu oran İtalya’da 3.85, Fransa’da 0.72, Şili’de ise 1.70’dir) Doğu bloku dışında İtalyan Komünist Partisinden sonra halkı üzerinde en etkin sol parti durumundadır.

Cumhuriyet’in ilanından 6 ay sonra İngiliz Uluslar Topluluğu (Commonwealth)’na giren Kıbrıs, İngiltere’nin 5 yıl içinde vermeyi taahhüt ettiği 7 milyon sterlin değerindeki ekonomik yardımla kendi ekonomisini kurarak, işsizliğin giderilmesine çalışacaktı. 1960 yılında 139 sterlin olan kişi başına düşen gayri safi milli hâsıla, İsrail dışında Ortadoğu’da en yüksek olmasına rağmen, Avrupa standartlarına göre ada fakirdi. (Türkiye 70 sterlin, Yunanistan 130 sterlin.)

Kıbrıs ekonomisinin gelişmesine yardım etmek amacıyla Sovyetler Birliği, 1960 yılı kuru üzüm ürününün tümünü ve limongillerin büyük bir miktarını Sovyet kereste ve çimentosu ile değiştirmeyi önermiş ve Aralık 1961’den başlayarak, Kıbrıs ile Sovyetler Birliği arasında bir dizi ticaret anlaşması imzalanmıştı.

Doğu Akdeniz’de stratejik öneme haiz Kıbrıs adasında kurulan yeni yönetimin tarafsız bir politika izlemesi ve adada gittikçe güçlenen AKEL’in durumu, bağımsızlık hareketlerinin düşmanı olan Amerikan emperyalizminin dikkatinden kaçmamıştı. Rum asıllı Amerikalıların Enosis’i desteklemelerine rağmen Amerika, 1959’larda Kıbrıs sorununun üç NATO ülkesi arasında çözümlenmesinden yana idi. 1950’lere kadar Kıbrıs ile doğrudan ilgilenmemiş olan ABD, 1954 yılı Eylül ayında Dışişleri Bakanı Dulles’in ağzından görüşünü şöyle ortaya koyuyordu: “Kıbrıs’tan İngilizler çıktığı takdirde komünistler adayı alırlar.” Amerikan emperyalizminin Kıbrıs’la ilgili kuşkuları, özellikle 1960’tan sonra Sovyetler Birliği’nin Kıbrıs’ta kurduğu iyi ilişkiler nedeniyle iyice arttı.

“Hür” dünyanın lideri Amerika, Aralık 1960’ta Kıbrıs’a yardım elini uzatıyor ve kıtlık nedeniyle Ada’ya 50 bin ton buğday ve arpa yardımı sağlayan ilk anlaşmayı Kıbrıs hükümeti ile imzalıyordu. Kıbrıs’ın ekonomik kalkınması için hemen Birleşmiş Milletler tarafından hazırlıklara girişilmiş ve Thorp raporu ile Ada’ya 120 milyon dolar değerinde 5 yıllık ekonomik yardım öngörülmüştü. Fulbright Eğitim bursları, Amerikan Barış Gönüllüleri ve yeniden buğday yardımı ile Kıbrıs-Amerikan ilişkileri gelişmeye devam ediyor, 1962 Haziran’ında Makarios’un ABD’ni ziyareti, teknik yardım için ek olarak 640 bin dolarlık iki ekonomik yardım anlaşması ile sonuçlanıyordu. ABD, böylece Kıbrıs’taki bakır, krom ve demir madenlerini işletme hakkı ile İngiliz Sömürge Yönetimi döneminde kurulan askeri haberleşme ve dinleme istasyonları çalışmalarının devamını garantiye alıyordu. 1962 yılında dostluğu pekiştirmek amacıyla Kıbrıs’ı ziyaret eden Başkan Johnson, Kıbrıslı Türk ve Rum liderlerine “artan komünist tehlikesine karşı uyanık ve tedbirli olmalarını” öğütlüyordu. 30 Haziran 1963’de toplam Amerikan yardımı 20 milyon doları bulmuştu.

Ve 1963 yılı sonunda Cumhurbaşkanı Makarios’un Ada içinde normal hayatı zorlaştıran Anayasa’nın çeşitli maddelerinin değiştirilmesi ile ilgili önerileri bahane edilerek, Türk ve Rum toplumlarında Cumhuriyet’in ilanından beri gittikçe artan bir şekilde emperyalist ülkelerce silahlandırılan fanatik milliyetçi Rum EOKA ve Türk TMT yeraltı örgütleri tarafından başlatılan toplumlararası çarpışmaları, garantör devletler olan Türkiye, Yunanistan ve İngiltere’nin Kıbrıs’ın iç işlerine karışmasına kapı açıyor ve böylece bir NATO ülkesi olmayan Kıbrıs’ı NATO etki çemberi içine sokuyordu.

1963 olaylarından sonra Johnson, Kıbrıs Cumhurbaşkanı Başpiskopos Makarios ile yardımcısı Dr. Küçük’e gönderdiği ortak bir mektupta, barışçı bir çözüme ulaşılmasını dilerken, çatışmalar için de “üzüntüsünü” bildiriyordu.

25 Aralık 1963’te Kıbrıs’taki çarpışmaların şiddetlenmesiyle Türk uçaklarının bir kuvvet gösterisi olarak Lefkoşa üzerinde uçmaları üzerine Makarios, Sovyetler Birliği’nin dikkatini çekmiş, Sovyetler Birliği de 31 Aralık 1963 tarihinde Türk hükümetine bir nota vererek, olayı protesto etmişti.

1964 Ocak ayının son günlerinde İngiltere’nin çağrısı üzerine toplanan Londra Konferansında İngiltere’nin ABD’ni Kıbrıs sorununda taraf yapma çabaları başarı ile sonuçlandırılmıştı. Bu arada Makarios, Birleşmiş Milletler’e başvurmuş, fakat Birleşmiş Milletler’in harekete geçmesi için manevralar yapmakta olan Amerika, bir NATO çözüm önerisi getirmişti: Kıbrıs’ın iç düzenini korumak ve çarpışan toplumları ayırmak amacıyla bir NATO gücü kurularak Kıbrıs’a gönderilmeliydi. Sonradan güvenliği sağlama düşünceleri, bu NATO güçlerinin sürekli varlığını zorunlu kılacak ve böylece Ada bir NATO üssü haline gelecekti. Makarios’un tarafsız kalma eğilimlerinin önüne geçilecek (Grivas bu amaç için destekleniyordu) ve Ada’da bilfiil ortak bir Türk, Yunan ve NATO egemenliğini kurulması ile İngiltere Kıbrıs’tan çıkacak, yerine NATO yani ABD girecekti.

Sovyet Başbakanı Kruşçef, 7 Şubat 1964 tarihinde NATO’nun Kıbrıs’a kuvvet gönderme kararını BM Güvenlik Konseyinin sürekli üyeleri olan ABD, İngiltere, Fransa ile komşu ülkeler olan Türkiye ve Yunanistan’a gönderdiği notalarda, Sovyet hükümetinin Akdeniz’deki duruma kayıtsız kalamayacağını belirterek, Kıbrıs’ın kendi iç sorunlarına dış ülkelerin karışma isteğinin dünya barışını ciddi bir tehlikeye düşürebileceğini hatırlatmıştı.

Türkiye ve Yunanistan NATO planını desteklemeye razı edilmişler, fakat Makarios kesinlikle karşı çıkmıştı. Amerikan Elçisi George Ball’un Kıbrıs’a gönderilmesi de Başpiskopos’un fikrini değiştiremedi. Buna rağmen ABD baskısını sürdürdü. O sıralarda NATO şefi Lemnitzer’in fiili bir taksimi zorla kabul ettirmek amacıyla Türk ve Yunan hükümetlerine telgraflar göndererek, onları Ada’ya asker çıkartmaya teşvik ettiği söylenmekte idi. Böyle bir şey gerçekleştiği takdirde, karışık NATO güçleri Yunanlıları ve Türkleri ayırmak üzere Ada’ya gelecek ve Makarios bir oldu-bitti ile karşılaşacaktı. Fakat Makarios’un kararlılığı üstün geldi. Papandreu’nun yönetimindeki yeni Yunan Hükümetinin ve Başpiskopos’u kaybedemeyecek kadar değerli bulan İngiltere’nin el altından gizli bir şekilde desteklediği Makarios, sonunda Birleşmiş Milletler’in Ada’ya bir barış Gücü gönderme kararını almasını sağladı. Böylece NATO planları suya düşüyordu.

Çarpışmaların gelişmesi ile toplanan Güvenlik Konseyi, 4 Mart 1964 tarihinde Kıbrıs Hükümeti’nin rızasıyla Kıbrıs’ta bir BM barış gücü kurulmasını kararlaştırmıştı. Amerika bu Barış Gücü’ne katılmıyor, fakat askerlerin Kıbrıs’a varmaları ve oradaki harcamaları için gerekli para ve diğer yardımda bulunuyordu.

Bu dönemde Makarios Yunanistan’a yaklaşmış ve gerek Kıbrıs Rum Yöneticileri, gerekse Yunan yetkilileri Enosis’ten sık sık söz etmeye başlamışlardı. Öte yandan çarpışmalar dolayısıyla Türkiye Hükümeti de tutumunu sertleştirmiş; TBMM Başbakan İnönü’ye Kıbrıs’a müdahale yetkisi verirken, Dış İşleri Bakanı Erkin de CENTO’nun dikkatini çekerek, “Kıbrıs’ın Akdeniz’in Küba’sı olabileceğini” öne sürüyordu. Bu arada Kruşçef tarafından Makarios’a gönderilen özel mesajda Sovyetler Birliği’nin Ada’nın Yunanistan’a ilhakına kesinlikle karşı olduğu belirtilirken, Kıbrıs’a dışarıdan gelecek bir saldırıya karşı Sovyetler Birliği’nin garantisinin sürdürülmesi için Kıbrıs’ın tarafsızlık politikasından ayrılmaması gerektiği belirtilmekte idi.

Sovyetlerin Enosis’e kesinlikle karşı olması, Federasyon dışında herhangi bir çözüm yolunu kabul etmeyeceğini açıklayan Türkiye tarafından olumlu karşılanmıştı.

Haziran ayı başında Kıbrıs’ta durumun yeniden gerginleşmesi üzerine, Türk hükümeti Kıbrıs Türklerini korumak amacıyla Kıbrıs’a çıkartma yapma girişiminde bulundu. Ancak o zamana kadar Türkiye’nin yaptığı çıkarma girişimlerine engel olan Amerika bu kez de, işe karışarak bu hareketi önledi. Johnson’un 5 Haziran 1964 tarihinde başbakan İnönü’ye gönderdiği ünlü mektupta, Türkiye’nin ABD’den aldığı silahların müdahale halinde Yunanistan’a karşı kullanılamayacağı hatırlatılıyordu.

Haziran sonunda Amerika’ya çağrılan Türk ve Yunan Başbakanlarının Johnson’la ayrı ayrı yaptıkları görüşmelerden olumlu bir sonuç alınamadı. Cenevre’de toplanan konferansa doğrudan taraf olmayan ABD’nin temsilcisi olarak eski dış işleri bakanlarından Dean Acheson’u göndermesi yine Sovyetlerin tepkisine yol açtı. Taraflara sunulan Acheson Planı’ında, Türkiye’ye Ada’nın kuzeyinde bir üs verilmek suretiyle Enosis gerçekleştirilmek isteniyordu. Fakat Makarios’un NATO ülkelerine üs verilmemesinden yana olan tutumu, Kıbrıs’taki demokratik güçler tarafından da desteklenerek, planı başarısızlığa uğrattı. Haziran ayı içinde Enosis’çi ve antikomünist bir CIA ajanı olan Grivas’ın adaya dönüşü ve Yunanistan aracılığı ile emperyalistlerin Makarios’a yaptıkları baskılar, Sovyetlerin Makarios’u destekleyici tutumunun devamını sağladı.

Türk Hükümeti’nin 8-9 Ağustos tarihlerinde Erenköy bölgesindeki Türklere karşı Grivas önderliğinde girişilen saldırıları durdurmak amacıyla havadan Rum bölgelerini bombalaması üzerine, Cenevre’de bulunan Acheson, sorunun Amerika’nın zorlaması ile değil de, Türkiye ve Yunanistan arasında barışçı yollarla çözümlenmesi gerektiğine inandığını söyleyerek Amerika’ya döndü.

Amerikan silahları ile donatılmış ve ikisi de NATO üyesi olan Türkiye ve Yunanistan’ın Kıbrıs için savaşa girmeleri, NATO’nun güney doğu kanadının parçalanmasına yol açacağından Amerika, sorunun barışçı yollarla çözümünden yana görünüyordu. Nitekim 1967 sonunda yine emperyalizmin ajanı Grivas tarafından başlatılan Geçitkale olaylarında da, Amerikan arabuluculuğu hoş karşılansın diye adı bile Kıbrıs’a uygun seçilen Amerikalı bir avukat olan Cyrus Vance arabulucu olarak görevlendirilecekti.

Erenköy bombardımanı üzerine 9 Ağustos 1964’de Türk Hükümetine harekâtın durdurulmasını sağlamak üzere Sovyetler Birliği tarafından verilen notada, Türkiye’nin askeri müdahalede bulunması salık veriliyordu. Türkiye’nin sertleşen tutumu karşısında Yunanistan ve Makarios, Sovyetlerin istemediği Enosis tezini bırakarak “Bağımsız Kıbrıs” tezinden yana çıkmışlardı. Kruşçef’in Türk harekâtı sırasında, önce Makarios’un yardım isteğini cevapsız bırakıp, sonra 30 milyon dolarlık ekonomik yardım için söz vermesi ve Makarios lehine bir politika izlemesi, yardım sorununa yeniden önem kazandırmıştı. Kıbrıslı Rumların kendi topraklarında NATO üsleri kurulmasına asla izin vermeyecekleri ve İngiliz üslerinin Kıbrıs’tan kaldırılması için savaşacaklarının açıklanması ile yardım kapsamı ve ikili anlaşmalarla ilgili olarak Moskova’ya gidileceğini bildiren demeçlerin yayınlanması, Amerika ve İngiltere tarafından tepki ile karşılanıyordu. Sovyetlerin ve tarafsız ülkelerin Enosis’e karşı olmaları üzerine tarafsızlık politikasını geliştirerek, Kıbrıs’ın bağımsızlığının güvenlik altına alınmasını amaçlayan Makarios, 1964 Ekim’inde Kahire’de toplanan tarafsızlar Konferansı’na katılarak destek kazanmak istemiş, Nasır, Tito gibi devlet başkanları ile görüşmelerde bulunmuştu.

Kruşçef’in Başbakanlıktan uzaklaştırılmasından kısa bir sonra başlayan Türkiye Dışişleri Bakanı Erkin’in Moskova gezisi, Türk-Sovyet ilişkileri yönünden olduğu kadar Kıbrıs yönünden de önem taşımaktaydı. Batılı dostlarından (!) çok önemli bir davasında gereken desteği görmeyen Türkiye’nin Sovyetler Birliği ile olan ilişkilerini gözden geçirmek istemedi yanında, Kıbrıs sorunu ile ilgili Türk tezinin Sovyet Yöneticilerine ayrıntılı olarak anlatılması da bu gezinin önemini ortaya koyuyordu. Görüşmelerden sonra yayınlanan ortak bildirinin Kıbrıs’la ilgili bölümünde, Kıbrıs’ın bağımsızlığı ve toprak bütünlüğünden yana olan Sovyetler Birliği’nin Enosis’e karşı olduğu açıklanmış, fakat Türk tezi olan FEDERASYON’a doğrudan doğruya değinilmemekle beraber, Kıbrıs’ta iki ayrı toplumun varlığı kabul edilmişti. Uzun süreden beri soğuk olan Türk-Sovyet ilişkileri bu görüşmelerle geliştirilmiş, Sovyetlerin Kıbrıs tutumunda kesin bir değişme olmamışsa da Türk tezi lehine bir değişme görülmüştü.

1964 yılı sonlarında Türk parlamento heyetinin Sovyetlere yapmış olduğu ziyareti iade amacıyla 4-15 Ocak 1965 tarihlerinde Türkiye’ye gelen Podgorni başkanlığındaki heyetle yapılan görüşmelerde de ağırlık noktası Kıbrıs konusu olmuştu.

Sovyet Dışişleri Bakanı Gromiko, 21 Ocak 1965 tarihli İsvestia gazetesinin bir sorusuna karşılık olarak verdiği cevapta, “Sovyetler Birliği’nin BM üyesi olan Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlığı, egemenliği ve toprak bütünlüğü prensiplerini desteklediğini” belirterek, “bazı NATO çevrelerinin Kıbrıs’ı kendi üsleri durumuna getirmek amacıyla Kıbrıslılara kabul ettirmeye çalıştıkları planların kesin olarak red ve mahkûm edilmesi gerektiğine” işaret ediyordu.   Groımiko, Kıbrıs devletinin iç örgütü konusunda da şöyle konuşmuştu: “Bu, Kıbrıslıların kendilerini, Kıbrıs halkını ilgilendiren bir durumdur. Kıbrıs halkı, Rum ve Türk ulusal toplumlarının özel durumlarının tek, egemen ve birleşik bir Kıbrıs devleti çerçevesinde dikkate alınması ve bunların yararlarının gerçekleştirilmesini mümkün kılacak herhangi bir devlet şeklini bağımsız ve egemen olarak seçebilecektir. Federal bir şekil de seçilebilir. Bu şekil dahi elbette tek, merkezi bir hükümetin, tek bir savunma örgütünün ve keza merkezileştirilmiş bir yönetim ve yargı örgütlerinin varlığını öngörmektedir. Kıbrıslılar kendi tarihi gelenekleri ve memleketlerinin özelliklerini de göz önünde tutarak diğer milletler tarafından bugüne kadar elde edilmiş tecrübelerden yararlanabilirler. Tekrar ediyorum, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Devlet yapısı sorununa bir çözüm yolu bulunması Kıbrıs halkının bizzat çözümleyeceği bir egemenlik konusudur. Bu sorunun çözümlenmesinde her türlü dış karışma girişimi de şiddetle kınanmalıdır.”    

Gromiko’nun bu demeci Türkiye’de olumlu karşılanmış ve şimdiye kadarki Sovyet tutumunun Türk tezi olan Federasyon’a en yakın olanı olarak nitelendirilmişti. Türkiye’nin Ada’ya iki defa çıkarma girişimini “Sovyetlerin karışmasına yol açar”” bahanesi ile durduran ABD ise, Gromiko’nun demecini olumsuz karşılamıştı. O sıralarda Türk hükümetinin bir Amerikan önerisi olan “çok taraflı nükleer güç” (MLF) planına katılmaması, bazı siyasi gözlemciler tarafından Sovyetlerin Türk tezine yanaşmalarının nedeni olarak gösterilmek istenmişti. Sovyetler Birliği, Kıbrıs’ın statüsünü meydana getiren hükümlere karşı olmakla beraber, Zürih ve Londra antlaşmalarının geçerliliğini kabul ederek, Enosis’e karşı olduklarını açıklamıştı. Bunların karşılığı olarak Ankara’da “çok taraflı nükleer güç”e katılmamış, Kıbrıs’ın tarafsızlığına ve İngiliz üslerinin Ada’dan kaldırılmasına karşı gelmeyeceğini bildirmişti.

Öte yandan Yunanistan ve Kıbrıs Rum Yöneticileri Gromiko’nun demecini tepki ile karşılamış, Yunan Dışişleri Bakanı Kostopulos 22 Ocak’ta verdiği bir demeçte “Kıbrıs topraklarının hangi yerinde bir federasyon kurulabileceğini Gromiko açıklamaktan dikkatle kaçınmaktadır. Çünkü Kıbrıs’taki Türk azınlığı bütün Ada’ya yayılmış olup hiçbir bölgede çoğunluğu teşkil etmemektedir” diyordu. Demeç, Yunanistan’ın gizli komünist partisi EDA tarafından da iyi karşılanmamış ve aynı gün yayınlanan bir bildiride Gromiko’nun görüşünün Kıbrıs’ın bünyesine uymadığı ve kendisiyle aynı fikirde olmadıkları belirtilmişti.

Kıbrıs Cumhurbaşkanı Makarios, konu ile ilgili olarak verdiği demeçte “Kıbrıs probleminin federal sisteme dayanan bir çözüm şekline bağlanması önerisi, üzerinde tartışma dahi yapılmadan reddedilecektir” derken, AKEL Merkez Komitesi de 28 Ocak 1965’de yayınladığı bildiride, Gromiko’nun ileri sürdüğü federal sistemin Kıbrıs sorunu için bir çözüm yolu olamayacağını açıklamıştı.

Sovyet Parlamento Heyetinin Türkiye’ye Ocak ayında yapmış olduğu geziden sonra, Sovyet Dışişleri Bakanı Gromiko da Türkiye’yi 17-22 Mayıs tarihleri arasında ziyaret etmişti. Görüşmeler başlamadan önce Türk hükümeti Gromiko’dan federasyon üzerindeki fikrini açık olarak istemiş, Gromiko ise bundan kaçınmıştı. Çünkü Sovyetler Birliği Kıbrıs sorununu diğer sorunlardan ayırmış ve Sovyet-Türk ilişkilerinin dikenli Kıbrıs buhranında değil, diğer alanlarda gelişme kaydetmesini istemişti. Ziyaret, Amerikan siyasi çevrelerinde “Türk dış politikasının daha fazla esneklik kazanmakta olduğu” şeklinde yorumlanmış, görüşmelerin değerlendirmesini yapan New York Times gazetesi ise, Türk liderlerinin bu gezintiden hayal kırıklığına uğradığını, çünkü Gromiko’nun “Ada’ya tam bağımsızlık verilmesi” konusundaki Sovyet görüşünü değiştirmeyi reddettiğini ileri sürmüştü. Ortak bildirinin yayınlanmasından sonra Papandreu Sovyetler Birliği’ne yapacağı geziyi iptal etmişti. AKEL de Kıbrıs’ta iki ayrı ulusal toplumun varlığına dayanan çözümün yanlış olduğunu ve bunu kabul etmeyeceklerini yayınladığı bir bildiri ile yineledi.

Başbakan Ürgüplü’nün Sovyetler Birliği’ne Ağustos ayında yaptığı ziyarette de Sovyet Başkanı Kosigin Kıbrıs konusundaki tutumlarının değişmediğini, kesin olarak Enosis’e karşı olduklarını belirterek, “Ada’da tabii olmayan kötü şartlar içinde yaşamak zorunluluğunda olan Türk toplumunun durumlarının düzeltilmesine yardım olanağını inceleyeceğini” söylemişti.

Türk-Sovyet yakınlaşmasına karşı Yunanistan ve Kıbrıs Rumlarının artan tepkisi, 11-18 Aralık 1965 tarihlerinde BM Genel Kurulu’nda Kıbrıs sorununun görüşülmesi sırasında da devam etti. İlgili devletlerin Kıbrıs Cumhuriyeti’nin egemenlik, birlik, bağımsızlık ve toprak bütünlüğüne saygı göstermeye ve bu ülkeye herhangi bir müdahalede bulunmaktan çekinmeye davet edildiği Genel Kurul karar tasarısının oylanmasında Sovyetler Birliği ve Doğu Blokuna bağlı devletlerin çekimser kalmaları, AKEL tarafından yayınlanan bir bildiri ile yerildi. 1966 yılının ilk ayında AKEL liderlerinin Moskova’daki görüşmelerinden sonra yayınlanan ortak bildiride yine adada iki ayrı ulusal toplumun varlığı kabul ediliyor ve böylelikle Kıbrıs Komünist Partisi AKEL, o zamana kadar ilk defa olarak herhangi bir konuda Sovyet görüşünden ayrılıyordu. 1966 Mart'ında yapılan 11. Parti Kongresinde konuşan Parti Lideri Papaioannu, ikili ve zıt durumun kabulünden başka bir çare olmadığını bildiriyordu.

1966 baharında Kıbrıs sorununa bir çözüm yolu bulmak için NATO örgütü yeniden konuya eğildi. Kıbrıs bunalımından beri ilk kez doğrudan doğruya NATO’nun bu konuyu ele alıp çözümlemeye çalışması, Sovyetler Birliği’nin tepkisi ile karşılandı. Ada’yı NATO’nun batmaz bir uçak gemisi haline getirmek ve İngiliz üslerinin korunmasını öngören ve iki yıl önce Kıbrıs Cumhurbaşkanı Makarios tarafından reddedilen Acheson planı, bu kez yeni bir şekle sokularak ortaya çıkarılmak isteniyordu. Fakat konunun NATO’da görüşülmesinden olumlu bir sonuç alınamamış ve tarafları uzlaştırmak olanağı bulunamamıştı. 1966 yılı Ekim ayında Kıbrıs konusundaki Rum görüşünü anlatmak ve destek aramak üzere çıktığı Güney Amerika Ülkeleri’ni ziyareti sırasında Makarios, ABD’ne de uğramıştı. Bu arada Kıbrıs bayraklı gemilerin Kuzey Vietnamlılara silah taşıdığı haberleri üzerine ABD, Kıbrıs’a devam etmekte olan Amerikan yardımını Kasım ayında kesti.

20-27 Aralık 1966 tarihlerinde Türkiye’yi ziyaret eden Sovyet Başbakanı Kosigin’in Türk-Sovyet ilişkilerinin iyi komşuluk çerçevesi içinde yürütülmesi ve ekonomik bağlantıların geliştirilmesini amaçlayan gezisinde, Kıbrıs sorunu yine görüşülmüş, fakat ortak bildiride Kıbrıs’a gönderilen Çekoslovak silahları ile Federasyon konusuna hiç değinilmemesi dikkatleri çekmişti. Kosigin’in Türkiye’ye yapmış olduğu ziyaret, gerek Kıbrıs Rum çevreleri ve gerekse Yunanistan’da sert tepkilere yol açmıştı.

1967 yılı Şubat ayı içinde Türk-Yunan ikili görüşmelerinin kesilmesinden sonra toplanan ve Makarios’un da katıldığı Yunan Kıraliyet Konseyi, Kıbrıs konusunda “toprak bedelsiz ENOSİS” kararı almıştı.

21 Nisan 1967 darbesiyle Yunanistan’da sağcı bir Cunta’nın yönetimi eline alması, Kıbrıs sorununda da yeni gelişmelere yol açtı. Son 6 aya kadar Yunanistan’da sol eğilimli olarak tanınan Papandreu’dan sonra gelen yöneticilerin sağ eğilimli olmaları, Cunta eğiliminin ise koyu sağcı olması, Sovyetlerin sert tepkisi ile karşılanmıştı.

Kıbrıs sorununa bir çözüm yolu bulmak için Türk-Yunan ikili görüşmelerinin tekrarı yolunda yapılan ön temasların olumlu sonuç vermemesinin ve Yunan Hükümeti’nin teklif olarak “Enosis’e karşı toprak verelim” şeklindeki şartları; bunun yanında, zamanla Cunta hükümetinin Kıbrıs Rum çevrelerinde sevilmeyip, Kıbrıs’ta bağımsızlık akımının güçlenmesi, Türk hükümetini Makarios ile anlaşmaya zorlamıştı. Bu durum ise Cunta hükümeti ile ona karşı gelen Makarios yönetiminin ilişkilerini bozmuş ve hatta Kıbrıs’ta cunta tarafından hazırlanan ve amacı Makarios’u devirmek olan “Yıldırım Planı”nın uygulama söylentileri dolaşmaya başlamıştı. Bunun üzerine Sovyetler Birliği, Atina hükümetini sert bir bildiri ile uyarmış, Sovyetlerin asla Enosis olamaz şeklindeki tutumları ABD’inde tepkilere yol açmıştı. Pravda’da çıkan bir yazıda Washington ve Kıbrıs’taki istihbarat örgütü ile CIA ajanlarının faaliyetlerini süratle artırdıkları ileri sürülmüştü.

5 Temmuz 1967 tarihinde yine Pravda’da yayınlanan Sovyet bildirisinde, Yunanistan’daki Cuntacı Albayların Amerika ile olan güçbirliğine değinilerek, rejimin bazı NATO ülkeleri ile birlikte Kıbrıs’taki Makarios Yönetimini devirerek, Batı yanlısı askeri bir diktatörlüğün Kıbrıs’ta da kurulması için girişilen çalışmalar protesto ediliyordu. Kıbrıs’ın bağımsızlık, egemenlik ve toprak bütünlüğünü parçalamak için Yunanistan, ABD ve diğer NATO üyesi ülkelerin gizli planlar hazırlamakta olduğu, Kıbrıs’ın iç işlerine dıştan müdahale edilmemesi gerektiği ve Kıbrıs’ın geleceği için sadece Türk ve Rum toplumlarının söz hakkı olduğu belirtiliyordu. Bildiride devamlı emperyalistlerin Kıbrıs’ı komünist ülkeler, Arap devletleri ve ulusal kurtuluş hareketlerine karşı bir NATO üssü olarak kullanmak istemeleri kınanıyordu. Her türlü siyasi faaliyetin tatil edildiği ve demokrasinin ayaklar altına alındığı Yunanistan’daki faşist rejime AKEL’in de kesinlikle karşı çıkması Sovyetler Birliği ile Kıbrıs Komünist Partisini tekrar birbirine yaklaştırıyordu.

1966 yılı sonunda Sovyet Başbakanı Kosigin’in Türkiye’ye yapmış olduğu ziyareti iade amacıyla 19-28 Eylül 1967 tarihlerinde Türkiye başbakanı Süleyman Demirel, Sovyetler Birliğini ziyaret etmişti. Daha çok iki ülke arasındaki ilişkileri daha da geliştirmek amacı ile yapılan bu ziyaretin, bir hafta kadar önce Kıbrıs sorunu ile ilgili olarak Keşan’da yapılan Türk-Yunan görüşmeleri sonunda yapılmış olması, Kıbrıs konusuna önem kazandırıyordu.

Daha önce, Türkiye’nin de onayı alınarak, “komünizmi önleme” gerekçesiyle Ada’ya sokulan 15 bin Yunan askeri Grivas’ın kumandasında hizmete hazırdı. 15 Kasım 1967’de Makarios’un haberi olmadan Geçitkale saldırısı düzenlenmiş ve çarpışmalar 1963 sonundaki kadar ciddi sonuçlar doğurarak, Türkiye’nin seferberlik ölçüsüne varan askeri hareketlere girişmesine yol açmıştı. Bu olay sonunda Demirel Hükümeti, kesin olarak müdahale kararı almış ve bunun uygulanmasına ramak kalmışken, bilindiği gibi Amerikan temsilcisi Cyrus Vance’ın arabuluculuğu ile Türkiye’nin bütün şartları kabul edilerek anlaşmaya varılmıştı. Bu anlaşma ile Kıbrıs’ta kontenjan dışı bulunan 15 bin Yunan askerinin adadan çıkarılması ve Grivas’ın da bir daha Kıbrıs’a dönmemek üzere adayı terk etmesi gibi şartların kabul edilip uygulanması, Türkiye için gerçek bir başarı idi.

1968 yılı Şubat ayında, 1960’dan bu yana ilk kez yapılan Cumhurbaşkanlığı seçiminde Başpiskopos Makarios yine Kıbrıs Rum toplumu tarafından %96.6 çoğunlukla seçiliyor ve onun Kıbrıs’ın tam bağımsızlığı ve egemenliği için sürdürdüğü politika onaylanıyordu. Yunan Cuntasının desteklediği ve Enosis’ten yana olan ikinci aday Dr. Evdokas, bağımsızlık ve demokrasiden yana olan Rum halkının ezici bir çoğunluğu tarafından reddedilirken, seçimleri kazanan Makarios, 4 yıldan beri kendilerini Kıbrıs hükümetinden tecrit eden Türk bölgelerine karşı uyguladığı askeri ve ekonomik ablukayı 9 Mart 1968’den itibaren kaldırma kararı alıyordu. Bundan sonra, 31 Ekim 1967’de ada’ya gizli olarak sandalla çıkıp yakalanan ve sonradan Türkiye’ye iade edilen, Türk toplumunun fanatik lideri Rauf Denktaş’ın adaya girmesine izin verildi.

Türkiye ile Yunanistan’ı bir savaşın eşiğine getiren Geçitkale saldırısı son savaş denemesi olmuştu. NATO’nun güneydoğu kanadını oluşturan bu iki ülkenin çatışması, Amerikan emperyalizminin çıkarlarını zedeleyecekti. Artık anlaşma için görüşme masasına oturmaktan başka bir çözüm yolu olmadığı anlaşılıyordu. Başta BM olmak üzere ilgili tarafların çabalarıyla görüşme ortamı hazırlanarak, 24 Haziran 1968 tarihinde BM Genel Sekreteri’nin özel temsilcisi Osorio Tafall tarafından açılan ikili görüşmelerde, Türk toplumunu Türk Cemaat Meclisi Başkanı Rauf Denktaş, Rum toplumunu da Temsilciler Meclisi Başkanı Glafkos Klerides temsil etmekte idi. Taraflarca kaplumbağa hızı ile sürdürülen bu görüşmelere 1971 Eylül’üne kadar devam edilmiş, sonunda çıkmaza girdiği duyurularak kesilmişti.

Bu arada Kıbrıs Rum toplumu içinde faşist Yunan cuntasına karşı tepkiler artarken, Yunanistan da Kıbrıs Rumları üzerindeki baskısını artırmıştı. Kıbrıs Rumları arasında bağımsızlıktan yana olan demokratik güçlerin gittikçe ağır bastığı ve adanın süratle Atina’nın kontrolünden çıkmakta olduğunu gören Amerikan emperyalizminin güdümündeki Cuntacı Albaylar, çeşitli oyunlarla Kıbrıs’ta üstünlük elde etmeye çabalıyorlardı. Rum Milli Muhafız ordusu, Cunta tarafından özel olarak seçilip Kıbrıs’a gönderilen en koyu sağcı Yunan subayları tarafından eğitilip yönetilmekteydi.

1969 yılının 12-21 Kasım tarihleri arasında Türkiye Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay’ın Sovyetler Birliği’ne yaptığı resmi ziyaret, 1964 yılından beri iki komşu ülke arasında başlamış olan karşılıklı ziyaretlerin en yüksek düzeyde olanını teşkil ediyordu. Türk-Sovyet tarihinde ilk kez bir Cumhurbaşkanı Sovyetler Birliğini resmen ziyaret etmekte idi. İki yıla yakın bir süredir devam edegelen Kıbrıs’taki toplumlar arası görüşmeler, Sovyetler Birliği tarafından destekleniyordu. Sovyet Prezidyumu Başkanı Podgorni, Sunay tarafından onuruna verilen bir yemekte yaptığı konuşmada, Kıbrıs sorununa da değinmiş ve Sovyetlerin Kıbrıs sorununa tüm Kıbrıs halkının çıkarlarını göz önüne alacak barışçı bir çözüm bulunmasından yana olduğunu belirtmişti. Görüşmeler sonunda yayınlanan ortak bildiride Türk ve Sovyet hükümetlerinin, Kıbrıs’taki Türk ve Rum Toplumları temsilcileri arasında yapılmakta olan görüşmelerin iki toplumun meşru hak ve menfaatlerini hesaba katacak şekilde ve Kıbrıs devletinin bağımsızlığı ve toprak bütünlüğü esasına dayanan barışçı bir nihai çözüme yol açacağı ümidinde oldukları belirtiliyordu.

Türkiye Cumhurbaşkanının Sovyetler Birliğine yaptığı bu ziyaret, Kıbrıs Rumları tarafından yine olumsuz karşılanmış ve ziyaretin başlangıcında Lefkoşa’da bulunan Kıbrıs’ın Moskova Büyükelçisi, Makarios tarafından derhal Moskova’ya geri gönderilmişti. Ayrıca AKEL, Kıbrıs-Sovyet ilişkilerinin devlet başkanları düzeyinde yürütülmesi için çalışmalara girişmişti. 16-25 Ocak 1970 tarihleri arasında Kıbrıs’ı ziyaret eden Sovyetler Birliği Komünist Partisi heyeti ile AKEL’in yayınladıkları ortak bildiride, Kıbrıs’ın üslerden arınması isteniyor, tam bağımsızlık ve egemenliğin korunmasından yana olan Kıbrıs Hükümetinin politikası destekleniyordu.

Amerikan emperyalizminin sadık uşağı Yunanistan’ın Enosis’i gerçekleştirerek, NATO’yu Doğu Akdeniz’e kadar uzatmayı amaçlayan Kıbrıs’taki çalışmaları, sürekli olarak devam ediyordu. 25 Ocak 1970’de bu yönde faaliyet gösteren gizli bir örgütün varlığı Tass Ajansı tarafından dünya kamuoyuna duyuruldu. Yunanistan’dan gönderilen faşist subaylarla işbirliğinde bulunan CIA ajanları, Temmuz ayında, 1960’dan beri ilk defa genel seçimlere gidecek olan Kıbrıs’ta, 10 yıldır sürdürülen demokratik rejimi yıkmak için çeşitli planlar düzenliyorlardı. O sıralarda Amerika’nın desteği ile Yunanistan’daki Albaylar Cuntası’nın Kıbrıs için özel bir plan hazırladığı, Avrupa basını tarafından da açıklanmıştı. Bu plana göre Kıbrıs Cumhurbaşkanı suikast yapılmak suretiyle tasfiye edilecek, adadaki “Solcu” Rumlar da Yunanistan’da olduğu gibi temizlenip sindirildikten sonra ENOSİS ilan edilerek Kıbrıs Yunanistan’a bağlanacaktı.

Nitekim 9 Mart 1970 günü, Başkanlık sarayından havalanan ve Makarios’u taşıyan helikoptere ateş açılarak Kıbrıs Cumhurbaşkanı öldürülmek istenmiş, fakat Makarios yaralanmadan kurtulmuştu. Olaydan sonra yapılan soruşturmada eski içişleri bakanı Yorgacis’in evinde silah ve patlayıcı maddeler bulunmuş, Enosis yanlısı Milli Cephe’den 11 kişi tutuklanmıştı. Bir hafta sonra da Yorgacis öldürüldü. CIA bu sadık adamını görevini beceremediği için en acı şekilde cezalandırmıştı.

Amerikan emperyalizmi ve onun işbirlikçileri durumunda olan faşist Yunan albayları, Kıbrıs’ta gittikçe güç kazanarak gelişen ve adanın tam bağımsızlığından yana olan AKEL’in 1960’dan sonra 5 Temmuz 1970 günü yapılacak ilk genel seçimlerde fazla sandalye kazanmasını istemiyor, tüm çalışmalarını da hep bu doğrultuda düzenliyordu. Yuınanistan’ın, AKEL’in seçimlerde yediden fazla aday göstermesi halinde Kıbrıs’ta hükümet darbesi yaptıracağını ileriye sürmesi, Kıbrıs Rum halkı arasında genmiş desteğe sahip olan Emekçi Halkın İlerici Partisi’ni, 1960 seçimlerinde olduğu gibi Makarios’a pazarlık masasına oturarak 9 kişilik kontenjan üzerinde anlaşmaya zorladı. Oysa AKEL, rahatlıkla elde edebileceği mutlak çoğunlukla 35 kişilik olan Temsilciler Meclisindeki Rum sandalye sayısından en az 20’sini kazanabilirdi. Böyle bir ortamda seçimlere giren AKEL, yayınladığı bir bildiri ile Meclis’te çoğunluk sağlamak peşinde olmadığını açıkça duyurmuştu. Seçimlerde çoğunluğu kazandığı takdirde, esas amaçları solu tasfiye etmek olan emperyalizmin emrindeki faşist yeraltı örgütleri, AKEL’i tasfiye etmek amacıyla harekete geçmek için sağlam bir gerekçe bulmuş olacaklar, hatta Yunan Cuntası geçmişte olduğu gibi “Komünistlerden arıtmak”, “dizginleri elden kaçırmamak” gerekçeleri ile Amerika ve Türkiye’nin iznini kopararak Kıbrıs’a müdahale edebilecekti.

Yapılan genel seçimler sonunda geçerli oyların %40’ını toplayan AKEL adayları, seçime katıldıkları 9 bölgede de başarı kazanarak, Meclis’teki 35 Milletvekilliğinden 9’unu elde ettiler. Yeni kurulan Sosyalist EDEK partisi de iki sandalye kazanmış, ılımlı sağcı Birleşik Parti 15 Milletvekili çıkarıyordu. Kazanılan oylara göre sandalyelerde görülen orantısızlık kullanılan “Geniş bölgeli basit çoğunluk sistemi”nden ileri gelmekte idi.

Ekim 1970’de ABD’ni ziyaret eden Başpiskopos Makarios, Başkan Nixon’la toplumlar arası görüşmeler ve diğer konular üzerinde temaslarda bulunmuş ve Türkiye ile Yunanistan’ın Kıbrıs’ta yaşayan Türk ve Rum toplumlarına karışmadıkları takdirde sorunların çözümlenebileceğini açıklamıştı.

1971 yılı ilkbaharında Türkiye’de de Yunanistan’daki gibi bir rejim kurma çabaları sürdürülürken, ABD’nin öncülüğünde hazırlanan bir plan gereğince Türkiye ve Yunanistan’ın Kıbrıs’ paylaşmaya ve böylece adayı NATO’nun Akdeniz’deki bir üssü durumuna getirmeye hazırlandıkları söylentileri dolaşmaktaydı. 1971 Mayıs’ının ilk haftasında ABD Dışişleri Bakanı Rogers’in Ortadoğu’ya yaptığı gezinin hemen ertesinde, Kıbrıs devlet başkanı Makarios, Sovyetler Birliği’ne bir hafta süren bir ziyaret yapmıştı. Başbakan Kosigin’in onuruna verdiği bir yemekte konuşan Makarios, Sovyetler Birliği’nin Kıbrıs sorunu karşısında gösterdiği anlayışı övmüş ve ülkesinin Kıbrıs’a ait sorunlara dışarıdan gelebilecek müdahalelere karşı siyasi ve coğrafi bütünlüğü ile bağımsızlığını ve egemenliğini korumak azminde olduğunu belirtmişti. Kosigin de yaptığı cevabi konuşmada, Kıbrıs’ın üç kıtanın kavşak noktasında olduğunu hatırlatarak, Sovyetler Birliği’nin Kıbrıslı. Rumlar ile Türklere aynı saygıyı beslediğini söylemiş ve iki topluluğun aralarındaki anlaşmazlıkları görüşmeler yolu ile çözmelerini dilediğini bildirmişti. Gezi sonunda yayınlanan ortak bildiride, Kıbrıs’ın bağımsızlığı ilkesi bir kez daha doğrulanıyor, Sovyetlerin Kıbrıs’ın bağımsızlık ve toprak bütünlüğüne karşı yapılacak her harekete karşı olduğu yeniden duyuruluyordu. Bunun yanında Sovyetlerin ilk defa “iki ulusal toplum” deyimini kullanmamış olması ve “Kıbrıs Halkı”ndan söz edilmesi ilginç değişmelerdi.

Makarios’a karşı düzenlenen başarısız suikast teşebbüsünden sonra Yunan Cuntasındaki faşist albaylar, Başpiskoposu gözden düşürmek için ellerinden geleni yapıyorlardı. Papadopulos başkanlığındaki Cunta, Makarios’un çekilmesini ve Kıbrıs’ın başına başka bir liderin geçmesini istiyordu. Çünkü Makarios Kıbrıs’ı Yunanistan’la birleştirmeyi reddetmekte, tarafsızlık politikasından ayrılmamakta ve Emekçi Halkın İlerici Partisi AKEL’i kanun dışı ilan etmemekteydi. Görünürdeki görevleri Rum Milli Muhafızlarını eğitmek olan ve Atina’dan Kıbrıs’a gönderilen 650 subay, Rum Milli Muhafızlarını Başpiskopos aleyhine kışkırtmakla görevlendirilmişti. CIA tarafından kotarılan planlara göre, Cunta ilk önce Ada’ya gönderilecek eski ajan Grivas’ın yardımı ile Makarios’u devirmeyi, sonra da Grivas’tan kurtulmayı tasarlıyordu. Bundan sonra “Çifte Enosis”e gidilecek ve ada artık ortak bir Türk-Yunan askeri komutanlığı tarafından yönetilecekti. Böylece NATO’ya sokulacaktı. ABD bu planı destekliyor, fakat Makarios yine direniyordu. Başpiskopos’un son Moskova ziyaretinden sonra, Papadopulos harekete geçmeye karar verdi ve Makarios’tan Türkiye’ye taviz vermesini istedi. Makarios ise buna karşı koyarak, istekleri reddetti. Bundan sonra Atina’daki Albaylar rejimi ile Makarios’un arasının en kötü olduğu bir dönemde, emekliye ayrılan Grivas, CIA’nin yönettiği Yunan Gizli Servisi tarafından 1971 Eylül’ünde, 1967 anlaşmasına aykırı olarak gizlice Kıbrıs’a gönderildi. Bu olay karşısında tarafların tepki göstermesi beklenirken, garantör devletler susmayı tercih ettiler. Ada’nın batmayan bir uçak gemisi olarak NATO’ya kazandırılması için Kıbrıs sorunu bir an önce çözümlenmeli idi. 3 yıldır sürdürülmekte olan toplumlar arası görüşmeler de bu dönemde çıkmaza girdiği gerekçesi ile durdurulmuştu.

Papadopulos, “Amerikalılar da bizimle aynı fikirde, Makarios gitmelidir, Makarios’tan kurtulur kurtulmaz Kıbrıs’ı NATO’ya sokacağız” diye açıkça planlarını ortaya koyuyordu. Makarios-Grivas çatışması şeklinde bir ortam hazırlandı.

Grivas’a göre, 1955 yılında ENOSİS için Makarios’la birlikte yemin etmişler, fakat Başpiskopos kendisine danışmadan Zürih ve Londra Andlaşmalarını imzalamıştı. Birinci aşamada, Enosis’in gerçekleştirilmesinden yana olmayan Makarios devrilmeli, sonra da Kıbrıs Yunanistan’la birleşmeliydi. Enosis’e olan inancının tam olduğunu, bunu gerçekleştirmek için gerek politik, gerekse askeri güçleri denemekten kaçınmayacağını ilan eden 74 yaşındaki General, Makarios’a karşı örgütlediği sağ gerillalarla EOKA-B’yi kurmuştu. Maskeli-silahlı adamların Ada’nın çeşitli karakollarını basarak silah ve cephane kaçırmaları, bombalar patlatarak, muhalifleri dövüp hırpalama gibi tedhiş hareketleri, EOKAS’nın 1960’tan önceki eylemlerini hatırlatıyordu. Grivas’ın saklandığı yeri bilen Rum polisi, onu yakalamak için en ufak bir harekete girişmemiş, Makarios ise Grivas’ın tutuklanmamasının nedenini onu halkın gözünde kahraman yapmamak olarak açıklamıştı. 

Tedhiş hareketlerinin Kıbrıs Rumları arasında bir kardeş kavgası doğuracağından endişe ettiğini belirten Yunan Cunta hükümeti, 13 Şubat 1972 tarihinde Makarios’a bir nota göndererek, garantör devletlerden biri sıfatıyla bu girişimde bulunduğunu ve Zürih ve Londra andlaşmalarının yürürlükte olduğunu hatırlatmış, Makarios’un Kıbrıs Rum hükümetinde Grivas’çı elemanlara da yer vererek, antikomünist bir “Milli Birlik” hükümeti kurmasını istemişti. Notaya göre Ocak ayında Kıbrıs’ın gizlice satın aldığı 25 milyon dolar değerindeki Çek silahları BM Barış Gücü’ne devredilmeli, Atina’nın Helenizmin merkezi olduğu ve Yunanistan’ın bu konuda Kıbrıs’tan önce söz hakkı bulunduğu kabul edilmeliydi.

Bu arada ABD’nin Lefkoşa Elçiliği boş durmuyor ve Makarios hükümetini devirmeyi amaçlayan planlar hazırlamaya devam ediyordu. Fakat binlerce Kıbrıslı Rum, işçi ve çiftçi birliklerinin 4 Mart 1972 tarihinde düzenledikleri gösterilerde Makarios’u Kıbrıs’ın Dini ve Politik Lideri olarak desteklediklerini duyuruyor ve Cunta aleyhtarı sloganlar haykırıyorlardı. Yapılan konuşmalarda tek kelime ile bile ENOSİS’ten söz edilmemiş olması dikkate değerdi.

1971 yılından sonra Kıbrıs’ta Rumlar arasında meydana gelen olaylar ve dolayısıyla Atina-Lefkoşa ilişkilerini etkileyen durumun baş sorumlusu olarak hep Grivas gösterilmek istenmişti. Hâlbuki Grivas, çirkin oyunun ihtiyar asker rolünde bir kuklasından başka bir şey değildi. 1967 yılından sonra oynanan gizli oyunları sezinleyen Makarios, dizginlerini Yunanistan’dan koparmayı başarmıştı. Gerçekte oyunu oynatanlar arasında Yunanlı subayların, eski politikacıların, Kıbrıs’ı sömürmeye hazırlanan Yunanlı iş adamlarının ve hatta Atina’da görevli bazı yabancı diplomatların bulunduğu artık herkesçe bilinmekte idi. Bütün iplerin Amerikan emperyalizminin elinde olduğu gün gibi ortaya çıkmıştı. 

Yunanlı sanayiciler ve ihracatçılar Kıbrıs’ı Yunanistan’ın bir parçası olarak görmekte ve bütün çalışmalarını bu düzeyde yapmaktaydılar. Birçok Yunanlı ithalatçı, yabancı ülkelerden mümessillikler alırken, Kıbrıs’ı da Yunanistan’a katmakta ve Ada’daki ithalatı doğrudan doğruya kendileri yapmak istemekteydiler. Ada’da kendi maaşlı mümessillerini bulunduran Yunan şirketleri, Kıbrıslı tüccarları ayrı tutarak, adeta Yunanistan’ın bir ilinde çalışır gibi işlem yürütmekteydiler. Yunan kaynaklarına göre, 1972 yılında Kıbrıs’a yapılan ihracat 6.5 milyon Kıbrıs lirasını bularak rekor bir düzeye ulaşmış bulunuyordu. Bu durum, Kıbrıs Rum tüccarlarını tedirgin etmiş ve yapılan çalışmalarla birçok yabancı şirketin Kıbrıs mümessillikleri Yunanlılardan alınarak, doğrudan doğruya Kıbrıslılara verilmişti.

Enosis bugün Türkler tarafından istenmediği gibi, artık Rum tarafının çoğunluğunca da istenmemektedir. Bağımsız Kıbrıs’ta hayat standardı Yunanistan’a oranla çok yükselmiş ve gsmh ikinci beş yıllık plan sonunda %10 artmıştır. Ortalama milli gelir de son 10 yıl içinde 10 kat artmıştır. Kıbrıs Rumları, demokratik rejimleri yerine, faşist Yunan Cuntası tarafından yönetilmek istememektedirler. Enosis artık modası geçmiş bir düşünce olarak kabul edilmektedir. Enosis’in gerçekleşmesi halinde, Kıbrıs ekonomisi artık uluslararası pazarlara doğrudan doğruya açılamayacak, Yunanistan’ın dış ticaretine bağlı kalacaktır. Böyle bir durumda Kıbrıs’ın bugünkü hayat şartlarını koruyamayacağı kesindir. Çünkü Kıbrıs’taki hayat düzeyi Yunanistan’dakine oranla kar kat daha yüksektir. Öte yandan Kıbrıslılar, Commonwealth sayesinde çoğunluğunu tarım ürünlerinin oluşturduğu mallarını büyük pazarlarda satabilmektedirler. İhracatının %31’ini İngiltere’ye yapan Kıbrıs, Yunanistan’a yalnızca %5 oranında mal ihraç etmektedir. Aynı durum kendisini ithalatta da göstermektedir. Toplam ithalatının %38’ini İngiltere’den yapan Kıbrıs, Yunanistan’dan yalnızca %4.5 oranında mal satın almaktadır.

Kıbrıs’taki gsmh, Yunanistan’dakine oranla her yıl iki kat artmaktadır. Nitekim bu artış %10’u bulmuştur. Kıbrıs’taki işsizlik oranının .%1’in altında olmasına karşılık, Yunanistan’da çalışabilir her yüz kişiden en az dördü işsizdir. Kişi başına düşen yıllık ortalama gelir gerçi her ülkede de aynı olup, 3 bin Markı bulmaktadır, ama Kıbrıs’taki satın alma gücü Yunanistan’dan çok daha yüksektir. Hepsinden önemlisi Yunanistan’da siyasi baskı vardır ve politik partilerin faaliyetleri tatil edilmiştir. Basın sansür altındadır. Oysa Kıbrıs’ta her türlü politik düşünce yıllardan beri halk arasında kazandığı büyük desteği sürdürebilmekte ve düşünce özgürlüğünün tadına varılmaktadır.

Şubat 1973’de yapılan Kıbrıs Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin önlenmesi için Enosis’çi EOKA B örgütünce sürdürülmekte olan tedhiş hareketleri artırılmışsa da, bu eylemler Kıbrıs Rumlarını Makarios’un etrafında daha sıkı toplanmaya itmiştir. Başta AKEL olmak üzere Kıbrıs’ın belli başlı siyasi güçlerinin desteğiyle ve rakipsiz %96.6 çoğunlukla; üniter devlet, Kıbrıs’ın toprak bütünlüğü ve “mümkün olan çözüm” parolasıyla seçilen Başpiskopos Makarios’un karşısına bu kez Kıbrıs Rum Ortodoks Kilisesine bağlı Sinod Meclisi’nin 3 piskoposu çıkarılmıştır. Din işleri ile dünya işlerinin aynı kişide birleşemeyeceği gerekçesiyle Makarios’un görevinden çekilmesi isteği bir yıl önce de ileriye sürülmüş, Makarios ise tarihten örnekler göstererek bu isteği reddetmişti. Siyasi gözlemciler tarafından ciddiyetle bağdaşmayan bir davranış olarak nitelenen piskoposların bu girişimi, Yunan Kilisesi tarafından da kınanmış ve Makarios’un başarısı kutlanmıştı.

Kıbrıs’ta bir iç çatışma çıkarmak, anti-emperyalist güçleri ezmek ve Enosis’i gerçekleştirmek amacıyla Amerikan emperyalizmi tarafından Ada’ya gönderilen eski CIA ajanı Grivas’ın Makarios’u devirme teşebbüsleri başarısızlığa uğrayınca, Atina’daki Cuntacı Albaylar, Başpiskopos’la daha bir süre birlikte yaşamak zorunda olduğunu anlamış ve Türkiye’ye 1959 andlaşmalarına sadık olduğunu bildirerek, Enosis istemeyeceğine dair teminat vermişti. BM Genel Sekreteri Waldheim’ın girişimi ile genişletilerek Kıbrıs’taki iki toplum temsilcileri yanında Türk ve Yunan anayasa uzmanları ile Genel Sekreterin Özel temsilcisinin de katılmasıyla Haziran 1972’de başlatılan beşli görüşmelerin, 1973 yılı Ağustos ayında birinci dönem çalışmaları sona ererken, taraflar olumlu bir sonuca ulaşmakta olduklarını açıklamışlardı. Grivas, Atina’ya da başkaldırıyor ve Ada’nın çeşitli yerlerinde sürdürdüğü tedhiş eylemlerini artırıyordu. Kıbrıs Hükümetine bağlı polis karakolları bombalanıyor, çeşitli silah ve patlayıcı madde hırsızlıkları devam ediyordu. Grivas’ın saklandığı yerden yönettiği ENOSİS yanlısı sağcı gerillalar, 27 Temmuz günü Kıbrıs Hükümetinin Adalet Bakanı Vakis’i kaçırdılar. EOKA B örgütü adına konuşan Grivas, Bakanın serbest bırakılması için Makarios’un başkanlıktan çekilmesini ve yeni bir başkan için seçim yapılmasını istiyordu. Grivas’ın sadece seçim şartını memnuniyetle karşılayacağını bildiren Cumhurbaşkanı Makarios, demokratik bir mücadele için Grivas’ın gizlendiği yerden çıkarak, kanun kaçağı olmaktan kurtulması gerektiğini söylemiş ve şantaja boyun eğmeyeceğini tekrarlayarak, “Seçimlere girelim, ama seçilmezse Grivas Ada’dan çıkmalıdır” diye karşılık vermişti. Düzenlediği bir basın toplantısında konuşan Makarios, Grivas’ın Ada’daki faaliyetlerine değinmiş ve onun amacının artık anlaşıldığını, bu amacın kendisini devirmek değil de, adada Türk ve Rum toplumları arasında yürütülmekte olan görüşmeleri baltalamak olduğunu söylemişti.

Ağustos 1973’te Papadopulos, kendisine başkaldırmış olan Grivas’ın Kıbrıs’ta yarattığı karışıklıkları ilk kez kınamış ve Ada’da silahlı faaliyetlere hemen son vererek, gizli örgütünü dağıtmaya çağırmıştı. Yunanistan Cumhurbaşkanı ülkesinin Kıbrıs siyasetinin sorunun toplumlar arası görüşmeler yoluyla çözümlenmesi temeline dayandığını açıklıyordu. Yunan Hükümeti, Makarios’tan fazla hoşlanmamakla beraber, Grivas’ın tedhişçiliğini sert bir şekilde eleştirmekte idi. Atina’nın ültimatom niteliğindeki çağrısı, Makarios’u destekleyen davranış olarak nitelenirken, EOKA’cılar üzerinde soğuk bir duş etkisi yapıyordu. Grivas’ı da üzen, çileden çıkaran buydu. Makarios’un solcuları şımarttığı, Doğu bloku ile içli dışlı olduğunu Papadopulos da bildiği halde bu çağrıyı niye yapmıştı? Grivas, olayı bir türlü sindiremiyordu. Atina Makarios’un hareketlerini kısıtlamak için Grivas’ı panzehir olarak kullanıyor, zaman zaman da kolluyordu. Kıbrıs’taki Yunan Alayı’na küfredip, Yunanlı subaylar dövülürken, Grivas taraftarları Atina’yı tutuyordu, ama Papadopulos’la da araları iyi değildi. Grivas’ın 21 Nisan darbesine karşı olan kralcı subayları etrafına toplaması ve Yunan Alayı ile Rum Milli Muhafız Ordusu komutanlarından destek görmesi, Papadopulos’u endişelendiriyordu, görevleri bittikten sonra Yunanistan’a dönecek olan subayların Cunta’ya karşı örgütlenebileceğinden korkuyordu.

25 Kasım 1973’de askeri bir darbe ile yenilenen yeni Cunta kadrosunun başında yer alan Gizikis, Bonanos ve Ioannides gibi generaller, Kıbrıs’ta görev yapmış ve Grivas’ın dostları olarak bilinmekteydi. 1973’ün son aylarında Grivas taraftarlarına karşı girişilen temizlik hareketinden sonra, Grivas’çıların belleri kırılmıştı. Buna tepki olarak Atina, Makarios’a endişelerini belirterek, Grivas’çıların rahat bırakılmasını istedi.

Uzun süredir rahatsız olan Grivas’ın ölümünden sonra, Yunanistan’ın mutlak kontroluna geçen EOKA B,  Kıbrıs’ın Yunanistan’la birleştirilmesi mücadelesini sürdüreceğini açıklamış ve Makarios’un silahları teslim önerisini reddetmiştir. Grivas’ın ölümünden önce EOKA B’nin başına getirdiği Yunanlı Binbaşı Karuzos, yüksek rütbeli Yunanlı subayların örgütü ele geçirmelerinden sonra reorganizasyon çerçevesinde saf dışı edilmiştir. Grivas gibi zaman zaman Yunanistan’a karşı çıkmış olan Karuzos, Makarios ile uzlaşıcı bir kimse sayıldığı için Atina’ya alınmış ve yerine sert, uzlaşmaz ve hedefe silah kullanarak varılmasından yana olan Dertilis getirilmiştir. Dışarıdan kışkırtılan kanun dışı EOKA B örgütüne bağlı tedhiş grupları halen adadaki barışı bozucu nitelikteki eylemlerini sürdürmektedirler. Enosis’çi grupların iplerinin ucu Atina gerici çevrelerine, oradan da NATO savaş kundakçılarına kadar ulaşmaktadır. Amaç, Kıbrıs’ın bağımsızlığına kastetmek ve adayı sosyalist ülkelerle Arap ülkeleri yakınında bir NASTO askeri üssü haline getirmektir. Grivas’ın aradan çıkarılmasından sonra Yunanistan, Kıbrıslı Rumların içişlerine daha fazla karışma eğilimi göstermektedir. Tümüyle Yunanlı faşist albayların yönetimine geçen EOKA B örgütü, solcu Rumların temizlenmesi ve saf dışı edilmesinde kullanılmak üzere hazırlanmaktadır. Yunan gizli istihbarat örgütü, Rum Yönetiminin her aşamasına girerek, Enosis kampanyasını körüklemekte ve EOKA B’yi Yunan subayları ile takviye etmektedir. Mart 1974’de Kıbrıs Rum Ticaret Odası Başkanı Savvides, Rum Temsilciler meclisinde yaptığı bir konuşmada, “Kıbrıs’ın bir Halk Cumhuriyeti olmak üzere bulunduğunu” söyleyerek, adadaki solculara karşı eyleme geçilmesi için dolaylı bir çağrıda bulunmuştur.

Kıbrıs Rum toplumu arasında Yunanlılara karşı duyulan hoşnutsuzluk, silahlı saldırılara dönüşmektedir. Kıbrıs Hükümeti tarafından yasa dışı ilan edilen EOKA B örgütü, son aylarda kendi adamlarını adanın çeşitli yerlerinde Rum ordusuna ve Makarios taraftarlarına karşı saldırtarak, tedhiş hareketini solcu Rumlara yöneltmeye başlamıştır. Kıbrıs’ta ikinci bir hükümetmiş gibi davranan Rum Milli Muhafız Ordusu Genel Kurmayı ile Yunan Büyükelçiliği, güç birliğinde bulunarak, Makarios hükümetine karşı bir tutum izlemeye devam etmektedir. Atina’daki Cunta ve özellikle Ioannides kliği, Makarios’un devrilmesi, adanın bağımsızlığının ve demokratik kurumlarının ortadan kaldırılması ve Kıbrıs’ın bir Amerikan üssü haline getirilmesi amacını güden son oyunlara doğrudan doğruya katılmaktadır. NATO, Doğu Akdeniz üzerindeki planlarını terk etmemiştir. Bu planları uygulayabilmek için Atina çevreleri, Kıbrıs’taki gerici unsurları adanın meşru hükümetine karşı baltalayıcı hareketlere kışkırtmaktadır. Yasa dışı grupların başına sabotaj işlerinde ihtisas yapmış Atina’nın bir adamı yerleştirilmiş, Makarios hükümetine karşı tedhiş hareketlerini sürdüren EOKA B örgütünde birçok Yunan subayı çalışmaktadır. Enosis için sonuna kadar mücadele edeceklerini açıklayan EOKA B’ciler Makarios’la uzlaşmak için Kıbrıslı solcu ve komünistlerin tasfiyesi işinin EOKA B’ye bırakılmasını istemektedirler. Geçtiğimiz Mart ayı içinde Yunan hükümetine bir uyarıda bulunan Sovyetler Birliği Kıbrıs’ın meşru hükümetini devirmek için darbe hareketi düzenlenmesine kayıtsız kalamayacağını bildirmiştir. Gerçekten de Kıbrıs’ta Cumhurbaşkanı Makarios’u devirmek ve Kıbrıs Rum halkına faşist bir diktatörlüğün empoze edilmesi amacıyla yabancı çevrelerin teşviki ile hazırlanan darbe planlarının arkasında Yunan Cuntasının perde arkası yöneticisi olan Amerikan emperyalizmi ve özellikle CIA bulunmaktadır.

Amerikan emperyalizmi, Ortadoğu’daki çıkarlarını göz önünde bulundurarak, Kıbrıs’ta devamlı bir anlaşmazlığın bulunmasında yarar görmektedir. İngiliz emperyalizmi 1956 yılında Süveyş çıkarmasını Kıbrıs’tan yapmış, 1967 Arap-İsrail savaşında da Kıbrıs’taki askeri üsleri aracılığı ile İsrail’e yardım etmiştir. Üslerde bulunan gelişmiş radar sistemi ile Doğu Akdeniz’deki hava trafiği, kontrol altında tutulmakta, örneğin Yom Kippur savaşı sırasında Sovyetlerin Suriye’ye ve Amerika’nın İsrail’e gönderdiği hava yardımları buradan izlenmekteydi.

Kıbrıs, geçmişte olduğu gibi bugün de İngiliz ve Amerikan emperyalizminin büyük önem verdiği ve üzerinde büyük planlar yaptığı bir yerdir. Kıbrıs’ta bağımsızlık ve demokrasiden yana olan sol güçlerin gittikçe etkinlik kazanmakta olduğunu ve böylece Ortadoğu’daki çıkarlarının tehlikeye düştüğünü gören emperyalist güçler, ada üzerindeki çıkarlarını korumak amacıyla, eski ve denenmiş ajanları Grivas’ı Kıbrıs’a çıkartarak, adayı “bir Küba olmaktan kurtarmak” istemişler, fakat bir sonuç alamamışlardı. Öte yandan Kıbrıs’ın Türk bölgelerinde ise yıllardır sürdürülen anti-demokratik baskı yöntemi, Rauf Denktaş’ın seçimsiz olarak Türk halkının başına getirilmesi ile alabildiğine şiddetlenen bir faşizme dönüşmüştür. Kıbrıs Türk halkı, Kıbrıs sorununu yaratanların İngiliz ve Amerikan emperyalistleri ile onların her iki toplumdaki yerli ortakları olduğunu çok iyi bilmektedir. İki toplum arasına düşmanlık tohumları atarak, yaratılan ayrı Türk bölgelerinde halkımızın tüketici durumdan üretici duruma geçmesini engelleyen; bir yanda sarı sendikacılık tuzağı içerisinde uyutulan, bir yandan da sermaye sahiplerine kulluk eden Yöneticilerin türlü baskı ve entrikaları altındaki Kıbrıs Türk işçi sınıfını yıllardır sindirip yok etmek isteyen faşizm yanlılarının kime hizmet etmekte oldukları artık anlaşılmıştır. Rauf Denktaş, adanın Türk bölgelerinde emperyalizmin en sadık adamı olarak görülmektedir. Kıbrıs Türk Yönetiminin yöneticileri aynı zamanda Ortadoğu halklarının yürüttüğü anti-emperyalist kurtuluş mücadelelerine de karşı çıkmakta, böylelikle dayandıkları güçlerin emperyalist çıkarlarına ters düşmek istememektedir.

Kıbrıs sorununa barışçı bir çözüm bulmak amacıyla yıllardır büyük bir gizlilik içinde sürdürülen, önce ikili, sonra beşli toplumlararası görüşmeler, birçok konularda anlaşmaya varılmış olmasına rağmen, emperyalist devletlerin gizli açık karışmaları ile çıkmaza doğru yönelmiş ve Türk tarafına tanınması öngörülen bölgesel yönetimin merkezi hükümetle ilişkisi konusunda bir türlü sonuca ulaşılamamıştır. Türk toplumu temsilcisi Denktaş, bölgesel yönetim üzerinde Hükümetin hiçbir kontrolünü kabul etmeyeceğini açıklarken, Rum temsilci Klerides, Türk tarafının bu görüşünün kabulünün imkânsız olduğunu, çünkü bu görüşün kabul edilmesi halinde Türklerin devlet içinde devlet olacağını belirtmiştir.

Türkiye’nin yeni Başbakanı Ecevit’in Kıbrıs konusundaki Türk görüşü olan Federasyon tezinde ısrar etmesi, 1968’lerde Demirel hükümetinin onayı ile üniter devlet esası üzerinde başlatılan görüşmelerin kesilmesine yol açmıştı. Geçtiğimiz ay içinde bir aylık bir aradan sonra yeniden başlatılan beşli görüşmelerde yine “üniter devlet” esas olarak alınmıştır. Adada devamlı bir anlaşmazlığın bulunmasında yarar görenler, gelecekte yeni anlaşmazlıklar yaratmaktan çekinmeyeceklerdir. Fakat Kıbrıs’taki Türk ve Rum halkları, toplumlar arası görüşmelerdeki görüş ayrılıklarına rağmen görüşmelerin başarıya ulaşacağı inancındadır.

Yeter ki iki toplum arasında çözülmesi gereken anlaşmazlıklara hiçbir dış ülkenin karışması olmasın. Bu arada görüşmelerin bir an önce Kıbrıs halkına açıklanması, son kararda mutlaka halkın onayının alınması ve özellikle Kıbrıs Türk kesiminde demokratik ve ilerici güçlerin dağınıklıktan kurtulması ve omuzlarına düşen görev ve sorumluluklarını kavrayarak, emperyalizmin oyunlarına gelmemesi gerekmektedir. Amerikan emperyalizmi, Ortadoğu’daki çıkarlarını İsrail aracılığı ile kontrol ederken, yeni bir güç olarak çıkan AET emperyalizmi de bölgedeki çıkarlarını Kıbrıs ve Türkiye’den kontrol etmek isteyecektir. Stratejik önemi gittikçe artan Kıbrıs adasında bulunan Türk ve Rum toplumlarının barış içinde beraberce yaşamaların barış içinde beraberce yaşamaları ve işbirliği yapmalarını sağlamak, Kıbrıs’taki tüm anti-emperyalist ve tam bağımsızlıktan yana olan demokratik güçlerin görevi olmalıdır. Kıbrıs Türk toplumunun haklarının en iyi garantisi tam bağımsız, üniter, tüm askeri güçlerden arınmış, egemen ve toprak bütünlüğü korunmuş bir Kıbrıs devletinin çatısı altında iki toplum arasında kurulacak işbirliği ile gerçekleşebilecektir. Kıbrıs’ın dört bir yanına dağılmış durumda olan 350 mil karelik Türk bölgelerinde, ayrı bir Türk devleti kurulması hayali tamamen emperyalizmin amaçlarına hizmet etmektedir. Kıbrıs Türk Yöneticileri yıllardır dış çevrelerin kışkırtmasıyla sürdürdükleri ayrılık politikasını değiştirmelidir. Sağduyu ve Kıbrıs gerçekleri ışığında ayrı çıkarlar terkedilerek, Kıbrıslıların ortak çıkarlarına yönelmeli, yapay olan ayrılık duvarları kaldırılmalıdır.

Kıbrıs’ta gerçek barış, adadaki tüm emperyalizm kalıntılarının temizlenmesi ve anti-emperyalist tam bağımsızlıktan yana demokratik güçlerin işbirliği ile kurulacaktır.

(“Ali Akansel” imzası ile, İlke dergisi, İstanbul, Ağustos 1974, Sayı:8)