28 Kasım 2013 Perşembe

RAUF DENKTAŞ'IN HATIRALARINDAN ÖĞRENDİKLERİMİZ


Rauf Denktaş, 1988 ve 1989 yıllarında iki defa Çengel adlı siyasi dergide tefrika ettirip, bitiremediği ve sonunda 1993 yılında kitap olarak yayımlattığı “Karkot Deresi” adlı çocukluk anılarına yazdığı Ocak 1991 tarihli “Giriş” yazısında şöyle demekteydi:

                                                             NEDEN YAYIMLIYOR?

“Dostlar arasında konuşurken, Kıbrıs mücadelesi ile ilgili herhangi bir anımı anlattığımda bana sık sık “anılarını yaz, bunların gelecek nesiller tarafından da bilinmesi gerekir” diyenler çok olur. Ben de, benden evvelkiler anılarını yazmadılar, günlük tutmadılar diye çok üzülürüm...

Gençliğim, çocukluğum ve sonra’dan mücadele içinde yaptıklarım ve yapılanlar hakkında, yeri geldiğinde konuştum ve yazılar yazdım. Fakat “herşeyi yazmak” veya “hiç yazmamak”la karşı karşıya kaldığım anlar da çok oldu! İnsanın içinde bulunduğu koşullar, herşeyi olduğu gibi yazmasına engel olabiliyor.

Dünün mücadelesinde yaptıkları ve davranışları ile sizden sıfır alan bir arkadaşınız, bugünün mücadelesinde omuzladığı sorumluluğu en iyi şekilde yürütür olabilir! Dün’ü olduğu gibi yazarsanız bugün canla başla çalışan bir arkadaşınızı kırmış olabilirsiniz. Herşeyin bir zamanı vardır. Benim için o “zaman” gelmiştir artık. Bu nedenle hatıralarımı toparlamağa başladım. Metodum “herşeyi” yazmak olacak, fakat iş yayınlanmağa gelince bu yazdıklarımın bir kısmı arşiv’de kalacak, onları tarih ve tarihçiler değerlendirecek! (Hatıraların bize göre en önemli bölümü, bu arşivde saklananlar olmalıdır. Aslında bunların, kendisi de, muhatapları da yaşarken yayımlanması gerekmez mi? -H.K.)

...Şimdi, bu anıları (Nisan-Ekim 1988 arası Çengel dergisinde 4 yazı olarak yayımlanmıştı-H.K.) biraz daha genişleterek küçük bir kitap haline getiriyorum. Bunu 1948-58, 1958-68 yılları izleyecek. 1968-78 ve 1978-88! Evet, “vakit kalırsa”, “Allah nasib ederse” bu yılları kısa kısa da olsa bir yere yazmak çabası içindeyim. Dolaplar belgelerle dolmuş. Bir ömür yazarak, konuşarak, koşarak geçmiş. İleride bunları değerlendirecek olanlara, bu kısa anılar yardımcı olur diye düşünmekteyim. Ve “görevimdir” de diyorum.”

                                                 BAŞKA HATIRALARI DA VAR

Rauf Denktaş, yukarıda yazdığının aksine 1948-58 ve sonraki 8’li yıllar sırası yerine, 1964  yılından başlayan hatıralarını yayımlamayı tercih etti. Oysa  Çengel’in Ekim 1988 sayısında çıkan 4. yazıda “1948 ve sonrası” adlı bir bölüm vardı ve hatıralarını, 1954 yılına kadar getirmekteydi.

Bildiğimiz kadarıyla Rauf Denktaş’ın bir de 1 Temmuz 1960 tarihinden itibaren Nacak gazetesinde yayımladığı “1930-60 yıllarında Kıbrıs Türkleri” başlıklı ilk 30 yıllık hatıraları  vardır. Onlar da henüz kitaplaşmamıştır ve Rauf Denktaş’ın yayımlanmış hatıralarının önemli bir  bölümünü oluşturmaktadır. Gerçi bu zaman kesiti içinde anlattığı hatıraları arasında, Kıbrıs sorununda çok önemli bir yeri olan ve “Şahinler Yılı” olarak adlandırılan 1958 yılına ilişkin hatıralarda atlanan ve kendisinin çok büyük rol oynadığı olaylar vardır, ama belki o bölümler de arşiv için saklanmaktadır!   

                                      1964-1974 HATIRALARI 10 CİLTTE TOPLANACAKMIŞ

Rauf Denktaş’ın, 1996 yılı sonundan itibaren İstanbul’daki Boğaziçi Yayınları tarafından “Rauf Denktaş’ın Hatıraları 1964-1974 -Arşiv Belgeleri ve Notlarla O Günler” başlığı altında yayımlanmaya başlanan son hatıralarına gelince: Bunlardan  Cilt:1 -1964 (679s.), Kasım 1996’da, Cilt:2 -1965 (504s.), Ocak 1997’de, Cilt:3 -1966 (436s.), Mart 1997’de ve Cilt:4 -1967 (515s.), Nisan 1997’de basıldı. Basında çıkan duyurularda, “Rauf Denktaş’ın 1964’den 1974 yılına kadar günü gününe tutulmuş notlarını, vesikalar ve yazışmalarla da destekleyerek “günlük bir tarih” haline getirdiği” belirtilmekteydi. (Cumhuriyet, 29.11.1996)

Doğaldır ki ilk akla gelen, anıların neden 1964 yılından başlatıldığıdır. Yazar, 1. cilde yazdığı 16 Ağustos 1996 tarihli Önsöz’de bu konuya açıklık getirmemektedir.

Oysa, Eylül 1992’de Lefkoşa’da Yorum Yayınları tarafından yayımlanan “Kıbrıs Türk halkının özgürlük ve bağımsızlık mücadelesinden kesitler” başlıklı ve 4 cilt olacağı duyurulan dizinin ilk kitabı olarak yayımlanan “Arşiv belgeleri ve notlarla- İlk Altı Ay” adlı kitabında (106s.), belgeleri 29 Aralık 1963 tarihinden başlayarak aktarmıştı. Bu kitap Temmuz 1993’de ikinci baskıyı yaparken,  dizinin ikinci kitabı  1993’de “Arşiv belgeleri ve notlarla- O günler” başlığı altında ve yine Yorum Yayınları tarafından bastırılmıştı (52s.). Aynı yıl içinde aynı yayınevi,  Rauf Denktaş”ın “Karkot Deresi” adını verdiği çocukluk anılarını yayımlamıştı (80s.). Bu kitap 1996 yılında Doğan Harman’ın -1988’de Çengel dergisine yazdığı önsözle birlikte- yeniden yayımlanmış ve Kıbrıslı dergisinin eki olarak okuyuculara dağıtılmıştır.

                                                         İLK DÖRT CİLT

“Rauf Denktaş’ın Hatıraları”nın ilk dört cildinde, Yorum Yayınlarında yayımlanan iki kitapta olduğu ve yazarın da belirttiği gibi “günü gününe alınmış notlara ek olarak tarihi belgeler de yer almaktadır.” Ama buradaki yazım tekniği nedeniyle, eser, hatıradan çok, yazarın siyasal görüşlerinin propagandasının yapıldığı bir belgeler yığını olarak karşımıza çıkmaktadır. Gerçi bu belgeler arasında günümüz açısından pek değerli olanlar da verilmiş ve çok  yararlı olunmuştur, ama yazarın 1.Cilde yazdığı önsözde, “ada’dan gelen iyi-kötü haberlerin etkisinde yazdığım ve çoğu kez duygusallıktan kaçan notlarımı aynen bıraktım. Bazılarını, yeni kırgınlıklar yaratmasın diye, bu kitaba almamayı uygun buldum” demesi, “Hatıralar”ın içtenliğine gölge düşürmektedir. Kaldı ki birçok not ve düşüncenin, bu hatıralara yıllar sonra, gözden geçirme sırasında eklendiği de dikkatli bir okuyucu tarafından hemen  anlaşılabilmektedir. Not tutulmayan günlerde, gazete haberleri aktarılacağına, önemli yazışma ve raporlara daha çok yer  verilebilirdi.

                                           ESKİ VE YENİ HATIRALAR FARK EDİYOR

1982-84 yılları arasında Mağusa’da yayımlanan Belge dergisinde “Tarihten bir yaprak: Rauf Denktaş’ın Arşivinden” başlıklı köşelerde verilmiş olan “Hatıralar”dan bölümler ile Boğaziçi Yayınları’nda basılan kitapta yer alan aynı tarihli notlar arasında farklılıklar, metin değişiklikleri vardır. Örneğin 1. Cilt’teki sayfa 359 ile 362 arasındaki metin ile Belge’nin 1983 ‘de yayımlanan 28. sayısındaki metinler farklıdır. Aynı durum 362 ile 363. sayfalar arasında ve 366. sayfada yer alan 18 Haziran 1964 tarihli notlar için de geçerlidir ve 30 ve 31 sayılı Belge’lerdeki metinlerden farklıdır. Bu da yazarın, gerçek notları ile yayımlanan bölümlerinin birbirinden farklı olduğunu göstermektedir.

Belge dergisinin Mayıs-Haziran 1996 tarihli 6. sayısında “Tarihi bir belge” başlığı altında yayımlanan ve 5 Mayıs 1966 günü Rauf Denktaş’ın Osman Örek ile birlikte TC Dışişleri Bakanlığı’na yaptıkları ziyarette konuşulanlardan ( Dışişleri Bakanı: “Durumu izliyoruz. Fakat adam öldürdükleri bir zamanda yapılmayan müdahaleyi şimdi Templos etrafına tel örgü çektiler diye yapamayız. Kimse bize hak vermez.”) hiç söz edilmemektedir. Cilt:3, s.271’de o güne ilişkin sadece üç satırlık bir not var, bu önemli ziyarete hiç değinilmiyor. Bir başka soru ise, Rauf Denktaş’ın 1960’lı yıllarda Ankara’da bulunduğu sırada, yazar Kutlu Adalı kendi özel kalem müdürü iken onunla yaptığı yazışmaları, neden Belge dergisinde ayrı olarak yayımlattığıdır. Kutlu Adalı’nın “faili meçhul bir cinayet”e kurban gitmesinden sonra yayımlanan bir Belge dergisinde (Sayı:8, 1997), “Denktaş’ın 1967 yılında Adalı’ya gönderdiği mektuplardan bazıları yayımlanırken, “Belge dergisi, Kutlu Adalı’ya ait olan mektupları yayımlamayı ise bugünkü koşullar içerisinde uygun görmemiştir” diye not düşülmüş; ama bir sayı sonra dergiye “özel sayı” başlığı konarak (Sayı:9, 1997), Adalı’nın 1966 ve 1968 yılları arasında kaleme aldığı mektupların bir kısmı yayımlanabilmiştir. Bu kısıtlı yayınlar bile çok yararlı olmuştur, ama karşılıklı yazılmış bütün mektupların en erken bir zamanda bir arada yayımlanması, kapalı bir döneme ışık tutması açısından bir zorunluluk haline gelmiştir.       

                                     HATIRALARDA ÇOK YARARLI BİLGİLER VAR                                                

Bu teknik konular dışında, yayımlandığı kadarıyla “Hatıralar”ın içeriğine bakacak olursak, Kıbrıs sorununun geçirdiği aşamalar açısından, yazarın bize birçok bilgi ve belşgeyi aktardığını görmekteyiz. Gerçi yukarıda da belirtildiği gibi, bizce “çok önemli” sayılan bazı olay, görüşme ve yazışmalar, sadece arşiv için yazılmış ve kitaplara alınmamıştır, ama yine de “Hatıralar”ın genel havası bize yazarın ruh hali ve siyasal görüşleri hakkında yeterli bilgiler sağlamaktadır. Hele Rauf Denktaş’ın “Hatıralar”ı kapsamına girmeyen, ama her nedense yayımlanmasında bir yarar görülen, Dr.Küçük’ün TC yetkililerine çeşitli tarihlerde gönderdiği bazı önemli mektupların kitaba eklenmiş olması, fanatik ve ılımlı kanatların görüşlerinin öğrenilmesi açısından çok faydalı olmuştur. Dr.Küçük’ün görüşleri ve onunla Denktaş arasındaki ayrılıklar ile ilgili bölümler ise, üzerinde ayrıca durulması gereken bir konuyu oluşturmaktadır

“Rauf Denktaş’ın Hatıraları”nı Kıbrıs sorunu ile ilgilenen herkesin tekrar tekrar okuyup, dersler çıkarmasını ve “milli kahraman” Rauf Denktaş’ı çok daha yakından tanıma olanağını kaçırmamasını salık veririz. 1974’e kadar olan dönemi kapsayacak yeni ciltleri dört gözle bekleyeceğiz.

 

                                                                     ****

Aşağıda  “Hatıralar”ın ilk dört cildinden alıntıladığımız, ilginç açıklamaları bulacaksınız:

 

AYRILINAN  DEVLET TEŞKİLATIYLA TEMAS VE GERİ DÖNÜŞ

* İnönü’nün Dr.Küçük’e mesajından: “Adada emniyetin tesisi için gerekli tedbirler alınması ve bunlar alındıkça mümkün olan en kısa zamanda, Cumhurbaşkan Muavini ile Türk Bakanlardan başlamak üzere bütün Türklerin peyderpey devlet teşkilatındaki vazifeleri başına dönerek, Kıbrıs Rumlarının menfi faaliyetlerine karşı, devlet mekanizması dahilinde, anayasa ve kanun yollarıyla, sebatla ve metanetle mücadele etmeleri milli davamızın başarısına büyük ölçüde yardımcı olacaktır...Kıbrıslı kardeşlerimizin, Adada emniyet teessüs edince, normal işleri başına dönmeleri, Kıbrıs meselesinin nihai hal şekli hakkındaki malum tezimizin terki manasına katiyyen tazammum etmeyecektir...”

İnönü’nün mesajı liderlik arasında maneviyatın daha da bozulmasına neden olur. “Bu şartlarda mücadeleye devamın ne yararı vardır?” diyenler vardır. (Cilt:1, s.174-175)

* Hakim Zeka bey bir müddetten beri İstanbul’da. Murat Akıner’e “15’inde geri gidiyorum. Mahkeme Reisliğini kabul etmem için Ankara’dan talimat aldım” demiş. Makarios’un Anayasa’ya aykırı olarak ihdas ettiği mahkemelerde riyaseti Türk hakim yapacak! (Cilt:1, s.518)

* Haluk Bayülken’e yazılan rapordan: Hakimlerimiz “muvakkat bir süre için” vazifeleri başına gittiler. Böylelikle mahkemelerde çalışan Türk memur, mütercim. mukayyit ve mübaşirler de vazifelerine dönmek zorunda kaldı. Türk hakimler mahkeme huzuruna getirilen ve hükümete karşı ayaklanma ile veya buna mümasil suçlarla suçlandırılan Türklerin davalarını görüyorlar ve görecekler...Ve yine bu şekilde ve bu şartlar altında Türk memur ve polisleri vazifelerine döndükten sonra, Makarios idaresi, propagandaları icabı, “Rum cemaatinden ayrı bir idare -hatta coğrafi ayrılık esasına dayanan bir idare” davamızın ne olacağını düşünmeniz icap eder...Vazifeye gidemeyen diğer memurların durumu ne olacak? Bunların arasında şimdiden “hakimler vazifelerine gidiyor; bu, davaya zarar getirmiyor da, bizim gitmemiz mi davaya zarar getirecek?” diyenler vardır. Zamanla bunlar çoğalacaktır. Neticede, Makarios’un Türk mukavemetini kırmak için hazırladığı oyuna geliyoruz ve 9 aylık mukavemetin manası kalmıyor.  (Cilt:1, s.563 ve 564)

* O halde biz Makarios’u tanımayacak tedbirleri düşünmeli ve bunları en had safhasına çıkartmalıyız. Türkiye’nin de tasvibi ile müstakil Türk Cumhuriyetini kurmalıyız...Buna rağmen şu veya bu sebepten Türklerin Makarios hükümetini tanımaları ve bunların sayılarının gün geçtikçe artması beni ürkütüyor...Rum bölgesinde kalan Türklerle irtibat var mı bilmiyorum. Eğer yoksa, “milli vazifelerinin neler olduğu hakkında” Kıbrıs’ın Sesi radyosu vasıtasıyla direktifler verilebilir. Cemaat olarak parolamız “Makarios hükümetini red ve inkar” olmalı ve bunun için geniş ölçüde propagandaya girişmeliyiz. Makarios hükümeti meşru  hükümet değildir. Onu tanımamak, ona vergi vermemek, memurları ile işbirliği yapmamak her Türkün vazifesidir. Bu hükümetin organlarına, vasıtalarına, binalarına karşı da sabotaj hareketlerine girişmek bu vazifenin bir icabıdır. (Cilt:2, s.29)

* Kıbrıslı Türklerin, her kasabada Rum semtinde Anayasaya aykırı bir şekilde icrayı faaliyet eden mahkemelere başvurmalarını şimdiye kadar önleyebilmiş bulunmaktayız. Fakat son günlerde Türkiye İş Bankası Lefkoşa Şubesinin, bankaya borçlu bulunan ve kredi bakımından tehlikeli olan bazı Rumlar aleyhine dava açmak tasavvurunda olduğunu öğrenmiş bulunuyoruz. (Cilt:2, s.172)

* Anayasaya aykırı olarak kurulan mahkemelerde Türkiye’nin isteği üzerine Türk hakimler vazife görmektedirler. Hakim Zeka bey de, en kıdemli hakim olarak, Baş hakim mevkiini işgal etmektedir. (Cilt:2, s.187)

* Kliridis’in şartlarını kabul ederek meclise gidildiği takdirde Rum hükümetinin meşru bir hükümet olduğu bizce de tanınmış olacaktır. (Cilt:2, s.267)

* Rumlarla teşriki mesaiyi hattı asgariye indirmeliyiz. Alış veriş dahil her türlü temas sıfır derecesine indirilmelidir. Bunu yapabilecek miyiz? Bilmiyorum. Stok yiyecek ve diğer zaruri eşya mevcut mu? Bilmiyorum. “Hükümet”e müracaat ederek pasaport alma, araba ruhsatı çıkartma gibi olaylar da durmalıdır...Ankara ile tam bir işbirliği halinde bu planı yürütmeniz icap edecek. Hakimlerin vazifelerinden çekilmesi bu planın bir safhasıdır. (Cilt:2, s.277-278)

* Aleyhimize kullanılan ve kullanılacak olan diğer konular şunlardır: Mağusa’da, Limasol’da Türklerle Rumlar bir arada çalışmaktadırlar. Hakimler ve bazı memurlar (gümrük memurları ve mahkeme memurlarından bazıları) Rumlarla işbirliği halindedirler. Bunlar Rumlarla teşriki mesai ediyorlar da diğerleri niye etmiyor? Rum bölgesi denilen yerlerde yaşayan on binlerce Türk Rum idaresinden memnundur vs. (Cilt:2, s.327)

* 4000 Türk memur ve 1000’e yakın Türk polis bütün geçmiş hizmet senelerini, tekaüdiyelerini umursamayarak “milli dava”nın yanıbaşında, vazife almışlar, papaza yüz çevirmişlerdir. (Cilt:3, s.66)

* Osman Örek’e mektup’tan: “Bu hafta içinde burada yeni bir haber çalkalandı. Haber şu: Güya Doktor ve sizler “göçmenlerin geri köylerine gitmeleri ve memurların vazifelerine dönmeleri” için bir karar almışsınız. Bu kararı elçilik kabul etmemiş. Böyle şey asla olmaz demiş.” (Cilt:4, s.150)

                                                      

TAKSİM TELAFFUZ EDİLMİYOR, AMA NİHAİ HEDEFTİR 

* Hedef enosis’tir. Önleyici ve bizi kurtaracak tedbir ayrılıktır. Coğrafi zemine dayalı bir ayrılık. Bunca kandan, bunca vahşetten sonra bizi yeniden Rumlarla bir arada yaşamağa zorlamasınlar. Tecrübe kanla sonuçlanmıştır. Ayrılık esas olarak alınmazsa ileride yeniden kan akacaktır ve Girit misali adayı boşaltmak zorunda kalacağız...Türkiye garantörlük haklarını kullanmalı, bu işi bir an evvel bitirmelidir. (Cilt:1, s.30)

* Kıbrıs’ta Rumlarla iç-içe yaşayamayız artık. Yan yana yaşayacağımız bir formül bulmalıyız. Başka çare yoktur” diyerek, korku içinde yaşayan, katliama uğramış köylerin tahliyesi gerektiğini savundum. Nüfus mübadelesi yapılmalı, terör durmalıdır, dedim. (Cilt:1, s.59)

* Palamas’a da seslenen (Feridun Cemal) Erkin “Türk devlet adamları tarafından taksim yönünde tek bir beyanat getiremezsiniz” dedi ve Kliridis’in Dr.Küçük’e atfen yaptığı suçlamayı da yalanladı. (Cilt:1, s.60)

* ABD Dışişleri Bakan Yardımcısı Geoge Ball; “İlgililerin kesin bir çözüm şekli bulmasına yardım edecek şartları yaratmaya çalıştıklarını”, İsmet İnönü ise “Ada’nın Rum kesiminin Yunanistan’ın ve Türk kesiminin Türkiye’nin bir eyaleti olması müsbet bir tasavvurdur” açıklamasını yapar. (Cilt:1, s.154)

*  Daimi Temsilcilikte TC Delegeleri ile tartışıyoruz...Coğrafi zemine dayanan bir anlaşma kaçınılmazdır. İki toplumun yeniden bir araya gelmesi imkansızdır.” (Cilt:1, s.116)   

* İsmet İnönü ise “Ada’nın Rum kesiminin Yunanistan’ın ve Türk kesiminin Türkiye’nin bir eyaleti olması müspet bir tasavvurdur” açıklamasını yapar. (Cilt:1, s.154)

* “Agreed settlement” ibaresi, Türklerin de facto taksim ve ayrılık tezinin tanınmayacağını ifade eder. (Cilt:1, s.164)

* Arabulucu (Tuomioja): Federal devlet için Türk hükümetinden aldığım bir rapor vardır. Mecburi nüfus mübadelesi derpiş edilmektedir. Bu elzem midir?

Denktaş: Türklerin kendilerini geçindirebilecek toprağa sahip olmaları lazımdır. Nüfus mübadelesi hem bu yüzden, hem de Türkleri yine Rum çoğunluğu arasında bırakmamak mülahazası ile şarttır. Bir kısım halk yer değiştirmelidir. (Cilt:1, s.270)

* Halk “İsmet paşa, çok yaşa - ya Taksim, ya ölüm” diye bağırıyor. İçimden “şu sloganı “ya Taksim, ya hepsi” şekline soksak iyi olacak” diyorum. (Cilt:1, s.384)

* Makarios’un meşru hükümet kisvesi altına girmesinin tek cevabı ayrı devletimizi ilan etmek. Bunu Kıbrıs dahilinde yapacak durum yoksa Türkiye’de veya Londra’da yapmayı düşünmeliyiz. (Cilt:1, s.402)

* Kendi başımıza Rumlarla başa çıkmak imkanı yok. Türkiye de müdahale yolu ile taksimi tahakkuk ettiremediğine göre biz ne yapabiliriz? Yapılacak iş, Acheson Planı’nı görmek ve kati kararı vermektir. Zürih ve Londra Anlaşmalarına Türk Hükümetinin şu sözlerine inanarak “evet” denmişti: “Kıbrıs Rumları bu anlaşmaları Enosis’e bir sıçrama tahtası olarak kullanmağa kalkarlarsa, biz de taksim için kullanırız ve bunu tahakkuk ettiririz.” (Cilt:1, s.476)

* Taksimden başka çare yok. Fakat paşa, haklı olarak, Taksimin tahakkuku yolundaki müşküllerden bahsediyor. O halde? Belki de bu işi bir Türk-Yunan harbi halledecek. Değer mi? Orasını devlet düşünecek. Türkiye’’nin şerefi ve prestiji ne emrederse o olacak! (Cilt:1, s.498)

* Plaza aynı zamanda, nüfus aktarılması ve sair teknik konularda da Türk Hükümet erkanı ile etraflı görüşmeler yaptığını bu görüşmelerin de kendisi için çok istifadeli olduğunu belirtti...Plaza coğrafi ayrılığın cebri nüfus mübadelesi ile yapılmasının Birleşmiş Milletlerce tasvip edilmeyeceğini, bizim federasyon teklifimizle mübadeleyi cebren mi yoksa gönül rızası ile mi yapmak niyetinde olduğumuzu sordu. (Cilt:1, s.557 ve 558)

* Başlangıçta Taksim, Federasyon diyorduk. Şimdi ağzımıza bir şey alamıyoruz; çünkü işlerin nereye gittiğini bilmiyoruz. Sadece sabır ve dayanma temennileri ile halk tatmin olmuyor. (Cilt:1, s.568)

* Plaza-Denktaş görüşmesinden: “Plaza: Ayrı coğrafi statünün müşkülleri vardır. Cemaatların cebren yer değiştirmesini Birleşmiş Milletler kabul etmez ve etmeyecektir. (Cilt:1, s.612)

Denktaş: Ayrı bir bölge istiyoruz. Bu verildiği takdirde bütün Türkler bu bölgeye gidecektir. Ayrı küçük kantonlar bizi tatmin etmez. Emniyet sağlamaz. (Cilt:1, s.615)

* Biz taksimin tahakkuku için yemin ettik, halbuki şimdi taksimden bahseden yok. Federasyon dendi, şimdi onun da adı anılmıyor. Gayesiz bir mücadele içindeyiz. (Cilt:2, s.245)

* Denktaş, Kıbrıs’ın taksimi ile (bölünmesi) ilgili bir soruya ise “Kıbrıslı Türkler bölünmüş bir Ada’da yaşamaya hazırdır” dedi. (Die Welt-Bonn) (Cilt:2, s.318)

* Gün gele “ayrı hükümet kurmak yoluna” gitmek zorunda kalacağımıza inanıyorum. Fakat bu Türkiye’nin de evvelden verilmiş rızası ve zamanında yardımımıza koşan askeri kuvvetinin yardımı ile gerçekleşebilecektir. (Cilt:2, s.335)

* 1959’da, taksimde ısrar ederek, cemaati ona göre sevk ve idare ettirselerdi, mücadeleyi durdurtmasalardı, taksim olmuştu kanaatındayım. (Cilt:2, s.438)

* Zürih anlaşmasının en tatlı tarafı “Türk askerinin adaya gireceği ve icabı halinde -Rumlar Enosis’e gittiği takdirde- bizim de taksimi tahakkuk ettireceğimiz” inancı idi. (Cilt:2, s.442)

* State Department’de BM işlerine bakan ve bir ara Kıbrıs’ta da hizmet etmiş olan Mr.George Moffit ile yemek yedik...En realist çare 1958’de adanın taksimiydi. Ada o zaman taksim olsaydı bugün bu dert yeniden çıkmazdı. Kıbrısın bağımsızlığı yanlış ve aldatıcı bir nosyondur. Bugün de en realist çare Türkiye ile Yunanistan’ın adayı taksim etmeleridir dedik. (Cilt:2, s.446)

* Rum tahakkümü altında bırakılmak istemiyoruz. Kurtarılmamızı istiyoruz. Ayrı coğrafi zemin şarttır. Müdahale yolu ile bu temin edilebilir.  (Cilt:2, s.469)

* Bayülken’e göre haklarımız korunacaktır. Rumların insafına teslim edilemeyiz. Eskiden buna Taksim, sonra da federasyon diyorduk. Şimdi isim vermiyoruz. dayanmalıyız. (Cilt:3, s.170)

* İki sene cemaat “Federasyon, ayrı coğrafi zemin” diye konuştu ve konuşturuldu. Şimdi tavizler ve kantonal bir sistem diye aldatıcı bir formüle gidiyoruz...Ben federasyon altında bir anlaşmayı kabul edemem...Bundan sonra harita üzerinde çalışılmağa başlandı. Muhtelif hatlar çizildi. 3-4 kanton meydana

geldi. Hayali hudutlar içinde 80.000’e yakın Türkün kalacağı tespit edildi. Geriye kalan 20-30 bin Türkü zamanla bu kantonlara çekmek, hatta mübadele yoluna gitmek gibi konuşmalar oldu. (Cilt:3, s.177)

* Türkiye’nin ve Türk cemaatinin Londra konferansında takip ettiği siyaset “ayrı coğrafi zemine dayanan federal bir Kıbrıs cumhuriyetinin teşkiline” tevcih edilmişti...Meydana gelecek olan hal çaresinin adını taksim olarak koymaktan kaçınmamızda bir faide ve mana yoktur... Kıbrıs’ı Yunanistan’a vereceğiz, veyahut da Kıbrıs’ı böleceğiz. Başka çare yoktur. Bundan başka çare arayanlar realitelerin dışında bir iyimserlikle kendi kendilerini aldatmak isteyenlerdir...Esasen, kısa yoldan halledilebilecek bir davayı uzatmakta da mana yoktur. (Cilt:3, s.361-363)

* Rumların apaçık enosis siyasetleri karşısında taksim tezini yeniden benimseyip bir siyaset olarak empoze ve takip etmekte hiçbir mahzur kalmamıştır. Self-determinasyon prensibinin Kıbrıs’a uygulanması neticesinde kendiliğinden meydana gelecek bir hal çaresini ağıza almamakla hata ediyoruz. (Cilt:3, s.368)

* Biz ne diyoruz? Ne istiyoruz? Sadece şikayet ediyoruz. Ne söylenmesi lazım? Enosisin cevabı her ne ise O’nu söylememiz lazım. Yani, Taksim! Bunu söylersek Enosis’i dengeleyeceğiz ve yeniden ortaklık konusu gündeme gelebilecek. Bunu Ankara’ya kabul ettirmek mümkün değildir. Kaypak zemindeyiz. Makarios, “Kıbrıs benim, Kıbrıs benimdir” diyor. Biz Kıbrıs Türktür diyemiyoruz. (Cilt:4, s.96)

* Londra Konferansında Türkiye ile müşterek tezimiz...yeni anlaşmaların ayrı coğrafi bir zemine dayanması gerektiği şeklinde toparlanabilir. Federasyon asgari şartımızdı. Tek kanton üzerinde duruyorduk...Bütün temaslarda bizim hedefimiz “Zürihten ayrı coğrafi zemine giden bir yol seçmek” olmuştu. Bunu yaptık diye bizi suçlayanlar olacaktır, fakat haksızdırlar. (Cilt:4, s.313, 317)

* Dört seneden beri takip edilen “sulh yolu ile hal çaresi aramak” çabalarına bir zaman tahdidi koymak gerekir. (Cilt:4, s.324)

* İnönü ayrı coğrafi zemine inanmış ve hedeflerinin adını Federasyon olarak koymuştu. Federasyonu, adadaki vahşeti gören müttefiklerinin tasvibi ve tazyiki ile diplomatik yoldan temin edebileceğine inanıyordu. (Cilt:4, s.381-382)

 

EMPERYALİST BATI, TAKSİM VE AYRILIĞI DESTEKLEMEKTEYDİ

* Sandys, Dr.Küçük’ün teklifleri kabul ettiğine memnun olduğunu, NATO kuvvetlerinin Kıbrıs’a gelmesinin bizim lehimize olacağına inandığını söyledi ve şakaya getirerek “sen de başlangıçta bu teklifleri kabul edemeyiz şeklinde beyanat vermemiş olsaydın daha iyi olurdu” dedi. Kendisine benim böyle bir beyanatta bulunmadığımı, ta bidayetten beri prensip olarak NATO kuvvetlerini kabul ettiğimizi, fakat bazı şartlar olduğunu açıklamış olduğumu bildirdim. (Cilt:1, s.89)

* “State Department ve İngiltere’deki temaslarımda dayanma gücümüzün sonuna vardığımızı anlattığımda “aman sakın mücadeleden vazgeçmeyin” demekte ve batı dünyası Kıbrıs’ın Rum hegemonyasına girmemesini Türklerin dayanma ve mücadelesinde görmektedir. Müdafaa ve mücadelemiz Türkün yeni bir kahramanlık örneği diye vasıflandırılmaktadır.” (Cilt:1, s.197)

* Nihat Erim: “Amerikalılar Türkiye’ye Kıbrıs’ta toprak verilmesi icap ettiği tezini kabul ettiler. Bize bu hususta yazılı beyanat verdiler. Herhalde neticeyi yakında göreceğiz. Biz gereken tedbirleri almağa devam etmeliyiz.” (Cilt:1, s.456)

* Acheson ikinci ABD önerisini sundu...Ada’da önce ENOSİS gerçekleşecek, sonra Türk hakları ABD’nin garantisi altına verilecek. Türkiye’ye kiralanacak bölgenin batı sınırını ise NATO Başkomutanı Orgeneral Lemnitzer çizecek.

Acheson ayrıca, “Türkiye’nin bunu reddedebileceğini fakat bu takdirde Kıbrıs’ın Komünist blokunda yer alacağını, Türkiye isterse çıkarma yapıp şansını deneyebileceğini” söylemiş,

Birinci Acheson Planında Türkiye’ye Karpaz’da “egemen üs” verilmesi önerilmişti. Türk heyeti (Nihat Erim- Gen.Turgut Sunalp) “Kıbrıs Türklerini sığacak kadar bir alan olursa düşünülebilir” demiş. Makarios ve Yıunanistan bu öneriyi derhal reddetmişti. (Cilt:1, s.474)

* Nihat Erim ve Turgut Sunalp ile özel bir görüşme yapan Acheson şu teklifi yapmış: “Fazla kan dökmeden size ayrılan bölgeyi gidip askeri kuvvetle işgal edebilir misiniz? Eğer bunu yapabilirseniz gidip alın. Amerikan 6. Filosu karşınıza çıkmaz.” (Cilt:1, s.478)

* Cenevre’de Acheson, Nihat Erim’le son bir kez daha görüşme yapar. Türkiye’nin şartı Ada’nın kendisine önerilen kesiminde tam egemenliktir. (Cilt:1, s.484)

* İngiliz Müsteşar Arthur Skeffington’un görüşleri: “Taksim bütün mahzurlarına rağman Hindistan, Filistin gibi bir çok yerlerde başarı ile tatbik edilmiştir. Kıbrıs’ta da bundan başka bir çare kalmadığı aşikardır, Makarios bütün dostlarını kaybetmiştir, İngiliz İşçi Partisi içinde bile kendisini tutan hemen hemen kalmamıştır. İngiliz Parlamentosu kendiliğinden taksim tezini ortaya atıp destekleyemez, Fakat Yunanistan’a yapılan tazyik neticesinde böyle bir hal çaresi bulunduğu takdirde İngiliz hükümeti buna karşı olmayacaktır ve parlamento da itiraz etmeyecektir. Kıbrıs’a İşçi, Liberal ve Muhafazakar mebuslardan 4-5 kişilik bir grubun kültürel bir teşekkül tarafından davet edilmesinde çok büyük faide olacaktır.” (Cilt:1, s.658)

* İngiliz Muhafazakar Partisi mensuplarından Sir Frederick Bennet’in önerisi: “Kıbrıs meselesinin leyhinize halli için yarım saatlik bir bombardımanın yirmi aylık diplomasiden daha fazla faidesi vardır. Mesele Amerika’yı ve İngiltere’yi, Türkiye’nin Kıbrıs Meselesinde harbi göze almış olduğuna inandırmak ve yaratılacak fiili durumlarda bu iki devleti sizi tamamen destekler hale getirmektir.

Davanın kazanılması için sadece haklı olmak kafi değildir. Sadece Hukuk Yollarını denemek de kafi değildir. Yapılacak bir hareket yüzünden size barbar diyebilirler, fena isimler söyleyebilirler, fakat fena isim ve itham hiç kimsenin beklemediğini kırmış değildir. Herkes Makarios’a küfrediyor, fakat Makarios davasını kazanıyor...Bütün mesele, adadaki Türk menfaatlerinin, İngiliz üslerinin mevcudiyetinden doğan İngiliz menfaatleri kadar hakiki menfaatler olduğunu herkese ispat etmek ve Türkiye Kıbrıs’ı oluruna bıraktı intibaını süretle silmektir...Sir Frederic ve Sir George ile ayrı ayrı yapılan bu konuşmalarda, Rus-Türk Münasebetleri ve Kıbrıs’taki Komünistlerin kuvvetlenmekte oldukları; Grivas-Makarios münasebetleri üzerinde de duruldu.” (Cilt:2, s.107-109)

* Eski Sivil Havacılık Nazırı Julian Amery ile görüştük...Amery, “Taksim yegane çaredir. Taksim beğenilen bir hal çaresi değildir, fakat Zürih Anlaşması bozulduktan sonra bundan başka çare yoktur” dedi. (Cilt:2, s.112)

* (Kıbrıs’ın Sesi Radyosundaki) Yorumların Ankara’dan gönderilmesinde ısrar edilmektedir. Buna sebep son zamanlarda Amerika aleyhine sert yorumların Ankara’ya danışılmadan Kıbrıs’ın Sesi Radyosundan yapılmış olmasıdır. Amerika aleyhine yapılmış olan yorumları dinledim. Serttirler. Bir veya iki tanesi hiçbir şekilde tasvip edilemez. Fakat, aradaki idarecilere genel prensipler ve bir ölçü tayin edildiği takdirde Ankara’nın itiraz edebileceği yorumlardan kaçınılabileceğine kaniyim. Orada çalışan arkadaşların hepsi de kendi sahalarında iyi yetişmiş elemanlardır. Milliyetperverliklerinden ve basiretlerinden şüphe edilemez. (Cilt:2, s.198-199)

 

TC’NİN SAVAŞMAMA YÖNÜNDEKİ POLİTİKASI VE TÜRK LİDERLİĞİ

* İnönü’den Dr.Küçük’e 19 Mart 1964 tarihli mesajdan: “Siz taarruza geçip hadiseler çıkmasına sebep olacak hiçbir harekette bulunmayacaksınız...Cemaatin ümidini muhafaza ediniz. (Cilt:1, s.209)

* Ankara’ya geldiğim günden beri Kıbrıs’a gönüllü kuvvetler gönderilmesi tezini savundum. “Türkiye icap ederse resmen müdahale eder, gönüllülerin ikmal meselesi başımıza dert olur, çete kuvvetleri ile Rum ordusuna baş koşulamaz” gibi mülahazalarla bu yola gidilmedi. Sadece gönüllü Kıbrıslıların gönderilmesi ile yetinildi. Fakat bunların miktarı ve askeri eğitim görmemiş olmaları istenilen neticeyi sağlayamadı. (Cilt:2, s.184)

* Çağlayangil, “açık konuşuyorum. Fakat siz beni tatmin etmediniz. Türkiye’nin bir Kıbrıs siyaseti vardır. Bunun dışında bir Kıbrıs siyaseti yoktur. Türkiye’ye rağmen siz, Dr. Şemsi Kazım ve Kenan bey bir siyaset tatbik edemezsiniz.” (Cilt:4, s.37)

* TC Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel: “Türkiye Kıbrıs için Yunanistan ile harbe girişmez. Bunu iyice aklınıza koyunuz ve adadaki dertlerinizi kendi aranızda hallediniz. Biz diplomatik sahada size yardımcı olacağız ve oluyoruz. Mali yardımlara da devam edeceğiz. Siz orada her sahada Rumlarla boy ölçüşecek duruma girmelisiniz. Başka çare yoktur. Türkiye’nin büyük dertleri vardır. Kıbrıs için Yunanistan’la harbe girişecek? Bu olmaz.” (Cilt:4, s.375)

 

KIBRIS İŞLERİNİ DENKTAŞ İLE BİRLİKTE YÜRÜTEN ASKERİ BİR MAKAM VARDI (Seferberlik Tetkik Kurulu veya yeni adıyla Özel Harp Dairesi):

* Sabahleyin Osman Örek’le birlikte Kıbrıs işlerini yürüten askeri şubeye gittik. Dün hazırladığım raporu onlara da verdim. (Cilt:2, s.140)

* (BM) Genel Sekreter’in raporunda TMT’den “aşırı bir örgüt” olarak bahsedilmekte ve “Örgüt’ün Türk Liderliği ile ilişkisi zayıftır, kendi liderlerinin emri ile toplum liderliğinden bağımsız bir şekilde hareket edebilir” denmektedir. (Cilt:1, s.347)

* Recai beyle görüştüm. Söyledikleri, Genel Kurmay da artık bu işin harpsiz halledilemeyeceğine; şeref ve namus konusu olan bir meselede harbi göze almak icap ettiğine ve hazırlıkların hemen hemen tamam olduğuna kanidir. (Cilt:2, s.338)

* Ankara’da bu işleri yürüten dairenin müdürü bir Albay da bana, Kıbrıs’tan alel acele alınan ve emekliye sevkedilen “komutan” için şunları söyledi...(Cilt:3, s.373)

* Rıza Vuruşkan’a mektuptan: “Dün mektubunuzu aldıktan sonra Kurulunuzun yeni başkanı General Akyol beni arattı. Saat beşten yediye kadar konuştuk. Bu, ilk temasımız...General da davanın Kıbrıs’ta halledileceğine inanmış; bütün kapılar kapandıktan sonra şimdi sızdırma yapalım diyorlar demekte. Bütün kapıların kapanmadığını, ikmalin mümkün olabileceğini söyledim ve Kıbrıs hakkında raporları bir de kendisinin gözden geçirmesinde faide olacağını söyledim. (Cilt:4, s.351,353)

 

 

KOMİTACI DENKTAŞ’IN KORKUNÇ HAYAL DÜNYASINDAN

* İnönü, ada’ya gizlice girişime karşı “Cemaat Meclisi’nin Başkanı ada’ya mevkii’ne layık şekilde girer...bunu sağlamaya çalışacağız” diyor. Değiştirme Birliğinin içinde sızma önerimi “tanınırsa, büyük olay olur” diyerek İnönü reddediyor, paraşütle atlama düşüncemi askeri kanat ciddiye almıyor. (Cilt:1, s.236)

* Çete savaşı İnönü’nün aklına yatmıyor. Türkiye’de serbest bir Kıbrıs Türk hükümeti kurulması gerekir...Teklifim: Türkiye’de bir “Kıbrıs’ı Kurtarma Cemiyeti” kurulmalı! Uçağı ve süretli deniz motorları ile Kıbrıs’taki mücahitleri destekler; seri çıkışlar yapar; Türklere karşı ağır silah kullanıldığı takdirde Rumları bombalar. Çeteci Makarios’a karşı çeteci usulleri ile sabotaj vs başlar. Başka çare yoktur. Beni dinleyen yok. (Cilt:1, s.397)

* Mart’ta çıkış yapılmalıydı. Olmadı. dayanacağız. Ben mademki Kıbrıs’a gidemiyorum, burada beni meşgul edecek bir iş verilse. (Cilt:1, s.399)

* Genel Kurmay Başkanlığı’na gönderilen mektuptan: “Kıbrıs’a gitmek ve sizin de tasvip edeceğiniz bir program dahilinde Makarios kuvvetlerine karşı çarpışmak istiyorum.” (Cilt:1, s.410)

* O halde, çaremiz, tedhişe tedhiş ile cevap vermek, pabucun pahalı olduğunu anlatmaktır. Bunu da başarabilmek için Mücahitlerin takviyesi, gizlice kuvvetlerin çıkarılması gerekir. Hükümet bunu kabul eder mi? Karar verecek bizler değiliz diyorlar. (Cilt:1, s.430)

* Köfünye-Limasol-Lefkoşa-Larnaka yolunu yeniden kapatamaz mıyız? Sabotaj hareketlerine niye başlamıyoruz? (Cilt:1, s.503)

* İhsan Ali’yi lanetleyen mesajlar, Kıbrıs’ın muhtelif yerlerinden New York temsilciliği vasıtasıyla U Thant’a ve üyelere gönderilemez mi? (Cilt:2, s.29)

* İlk günler talebeler Kıbrıs’a çıkarılacağına hükümet angaje olmadan gönüllü komando çıkarsaydı herhalde ne Anavatan bu kadar masrafa girecek ve ne de Kıbrıs Türkü bu kadar meşakkat çekip, şehit verecekti. Ada çok kolayca taksim olacaktı. Şimdi ise Anavatanın tam bir harbi göze alması durumu mevcuttur...Halen gizli çıkarma imkanları mevcuttur. Bunun muhakkak yapılması en müessir olacak çaredir. (Cilt:2, s.35)

* Gaye; fiili durumda elimize en geniş sahayı geçirmek ve müzakere masasında pazarlık edebilecek bir duruma girmektir...Hücumbotları şimdiden yok etmek için gerekli harekete geçilmelidir. (Cilt:2, s.38)

* Fiili müdahale yapılmaksızın Kıbrıs meselesini leyhimize halletmek imkanı yoktur. (Cilt:2, s.48)

* Fiili durumu leyhimize çevirecek ve Makarios’un karşısında bizi hatırı sayılır bir kuvvet haline getirecek tertiplere girişilmelidir. (Cilt:2, s.68) 

* Müzakerelerde elimizde koz bulundurarak pazarlığa girebilmemiz, şartlarımızı dikte edebilmemiz için Kıbrıs dahilinde Türklerin hakimiyetinde bulunan bölgeleri çoğaltmak ve taksim hattı üzerinde nüfuzumuzu hissettirmektir. İlişik planda halen Türklerin elinde olan bölgeler, bunların genişletilebileceği sahalar işaretlenmiştir. (Cilt:2, s.84)

* Bunun yanı sıra geniş ölçüde sabotaj hareketleri lazımdır. Benzin depoları denizden gelecek bir kuvvetle havaya uçurulabilir. Elektrik santralı bombalanabilir (bizim telsizler kendi güçleri ile çalışabilir inşallah) ve yine denizden şuraya buraya çıkılacak küçük kuvvetlerle yapılacak sabotaj hareketleri düşmanı şaşkına döndürebilir. (Cilt:2, s.94)

 * Esasen içimde eskiden beri varit şüpheler teyit edilmektedir. Benim oraya gelişimle işlerin kızışacağını ve Türkiye’nin müdahalesinin kaçınılmaz bir hal alacağını zannettikleri için beni göndermek istemiyorlar gibi geliyor bana. (Cilt:2, s.95)

* Beni Kıbrıs’a sokmayan Rum idarecileri benden korkuyorlar. (Cilt:2, s.135)

* M.Mutallip’in Denktaş’a mektubundan: “Çiftçiler Birliği ve Federasyon toplantılarında yaptığın konuşmalar, hatta 28 Kasım Mitinginde “gerekirse dağlara çekilip mücadele edeceğiz...” diyen sesin hala daha kulaklarımızdadır.” (Cilt:2, s.154)

* Adaya ticaret eşyası taşınıyor maskesi altında Kaleburnu civarından geçecek Türk gemilerinden, geceleyin, her defasında birkaç yüz gönüllü tam teçhizatı ile Kaleburnu civarına çıkarılabilir. Gemiden özel cankurtaranlarla denize inecek olan gönüllüler kolaylıkla karaya çıkabilir ve bunu kimsenin ruhu bile sezmez...Larnaka’daki Türk bölgesi deniz altından çıkarılacak gönüllülerle takviye edilebilir. Platanisso bölgesine ise birkaç defaya mahsus olmak üzere, eskiden Erenköy’e yapıldığı şekilde, kuvvet çıkarılabilir. Eğer bunlar yapılırken herhangi bir şekilde mesele meydana çıkarsa, Türkiye hükümet olarak bunları yapanları takbih de edebilir ve neticede bunlar gizli bir gönüllü teşkilatına atfolunur. (Cilt:2, s.184-185)

* Bence sabotaj hareketleri (nerden geldiği belli olmayacak şekilde) devam ettirilmeli ve Rumların işlerini karıştıracak ne lazımsa yapılmalıdır.( Cilt:2, s.241)

* Gönüllü ordusu tezi üzerinde durmanız icap eder. Burada şimdiki hava bunun leyhine esmeğe başlamıştır. Harpsiz, ölmeden ve öldürmeden vatan kazanılmaz. Türkiye, Kıbrıs’a bu şekilde yapılacak bir müdahale karşısında Rumların bizi kesecekleri endişesi içindedir. Bu ne kadar varit bir endişedir? Bilmiyoruz. Bana kalırsa ciddi bir Türk teşebbüsü karşısında Rumlar böyle bir halt karıştırmayacaklardır. Buna yeltenseler bile zannedildiği kadar geniş ölçüde olmayacaktır. Ben burada, bana fırsat verildiği takdirde, 5-10 bin kişiyi bir ay zarfında toplayabileceğimi söyledim. Ordudan verilecek gönüllü subayların altında bir ay veya altı haftalık bir kurstan sonra bu kuvvet Kıbrıs’a sızdırılabilir kanaatindeyim. Küçük bir kuvvetle adanın herhangi bir yerinden sızmağa hazır olduğumu da bildirdim. Bunu denemeden “Kıbrıs’a sızma olamaz, her taraf kontrol altındadır” demek hatadır. Bize birkaç hücumbot ve deniz kuvvetlerini tahrip edecek küçük bir komando birliği verilir. Amerikalıların Vietnam’da ve Dominik’te kullandıkları uyutucu gaz da kullanılarak büyük işler başarılabilir. (Cilt:2, s.243)

* Yunanistan’daki karışıklıklardan Türkiye faydalanmayacağını açıkladı. Fakat biz Kıbrıs’ta sabotaj hareketlerini artırmak ve bunların Rum’dan Rum’a yapıldığı hissini verecek şekilde ayarlamakla faydalanabiliriz. Bu, konu üzerinde ilgilinin hassasiyetle durduğuna ve elden gelenin yapıldığına emin olmakla beraber, yine de söylemekten kendimi alamadım. Bu günlerde yapılabilecek ustalıklı birkaç sabotaj hareketi ile Rumlar arasında bir iki vurma olayının tertiplenmesi geniş ölçüde işimize yarayabilir. (Cilt:2, s.256)

* Limanlara uğrayacak vapurları korkutmak için bir iki limanda vapurlara sabotaj yapılamaz mı? Saldırıya geçerlerse Türkiye’nin müdahalesi şarttır. Bunu da Türkiye’den talep etmek ve garanti almak icap eder. Uluorta bir şekilde biz hükümet olduk diyerek harekete geçer ve sonradan gerilersek her şeyi kaybedebiliriz. Bunları düşünerek ben ikinci bir şık daha teklif ettim. Müstakil Türk hükümetinin Kıbrıs dışında Türkiye’de kurulması...Kıbrıs dahilindeki Türkler “biz hükümet olduk” demeden pasif mukavemet, sabotaj ve propaganda yolu ile müstakil hükümete yardımcı olurlar. (Cilt:2, s.279)

* Bugünkü konjektür içerisinde Türkiye’nin adaya müdahale ederek meseleyi en kati bir şekilde halledebilmesi çok güçtür. Böyle bir müdahaleyi ancak Kıbrıs’ta vuku bulacak yeni emrivakiler gerektirebilir. (Cilt:3, s.35)

* Rumlar kendi sahalarında Enosis’i tahakkuk için herhangi bir harekete tevessül ettikleri takdirde, “Türk kesimi Türkiye’nin olur” diye şart koşmalı ve bu durumu temin edecek hazırlıklar yapılmalıdır. (Cilt:3, s.46)

* Makarios’a harpta olduğunu anlatacak tedbirlere başvurmak gerekir. Dışta kurulacak küçük vurucu bir kuvvet (10-30 kişilik), iki süratli motor ve gereken destek ile büyük işler yapılabilir. (Cilt:3, s.85)

* Eski düşüncem yeniden canlanıverdi: Değiştirme Birliğinin arasına katılıp Kıbrıs’a çıkmak (Cilt:3, s.110)

* Gönüllü Ordusunun kurulması için hükümete yeniden bir muhtıra verdim. Böyle bir ordunun kurulması için bana müracaat edenlerin sayısı her geçen gün artmaktadır. (Cilt:3, s.112)

* Yunanlı gazteciye verilen mülakattan: “Fakat Enosis, Kıbrıslı Türkler ve Türkiye buna karşı çıktıkları sürece gerçekleşemez. Bunun yanıtı çifte enosis’tir. Bırakınız Yunanistan ve Türkiye Kıbrıs’ta sınır dostları olsunlar ve barış içerisinde yaşayalım. Buna niye karşı çıkıyorsunuz? Kıbrıs’tan ne istiyorsunuz ve neden Kıbrıslı Türkleri kolonize etmek istiyorsunuz?” (İngilizceden Türkçeye çevirisi bizim-H.K.)(Cilt:3, s.145)

* Federasyonu ancak Türkiye’nin adaya yapacağı bir çıkartma neticesinde temin edebiliriz. (Cilt:3, s.209)

* Tıpkı Zürih’te olduğu gibi Enosis’i önledik bundan sonrası artık kolay denilerek ikinci bir kazığa mı oturtulacağız? Bunu önlemek için yine hoşa gitmeyen faaliyetlere girişmiş bulunuyorum. “Ortada fol yok yumurta yokken sana yine ne oldu” gibilerinden bakışlar ve kibarca sorularla karşılaşıyorum. Benim bildiğim Zürih folluğunda doğacak yumurtalar hep sürpriz olur. Onun için ben bildiğimi okuyayım da ne derlerse desinler. (Cilt:3, s.211)

* Hatta “işgal olursa kaç bin Türkün öleceğini biliyor musun?” diye soranlar da vardır. Dava, Kıbrıs’ı kaybetmemek için kaç bin Türkün öleceği değil, efendi gibi yaşayabilmek için kaçımızın ölmeğe hazır olduğudur. Davayı kazanmak için ölmek de gerekecektir. (Cilt:3, s.213)

* Benim görüşüm şudur: İlişik mektupta teklif ettiğim tayinlere gidilir. Bunu, Türk hakimlerin geri çekilmeleri takip eder ve bu hakimler Türk bölgesinde mahkemeler kurarak Türk davalarını görmek yoluna giderler...Bütün ada sathında Türkler sivil itaatsızlığı en had safhaya çıkarmaya davet edilir. Makarios, şu veya bu şekilde Türkler aleyhine baskısını artırabilir. Bu da yeniden dünyaya kesif bir propaganda vesilesi olur. Baskı ve aleyhimize alacağı tedbirlere göre Türkiye de mukabil tedbirler almak yoluna gider. Mesela Lefkoşa’yı aç bırakacak şekilde bir ablukaya gidilirse, havadan yiyecek atmak yolu seçilir. Elektriği suyu keserse elektrik santralları berhava edilir, su depoları imha edilir. Hücuma geçerse, gereken yapılır. Ben bu konu üzerinde çalışacağım. Tabii sizden de aynı şek,ilde teklifler gelmezse yine ben, ortada, “deliye yakın bir müfrit” pozunda bırakılmış olacağım. Fakat zarar yok. Ben düşündüklerimi bildirmekle mükellefim. Bunu yapacağım. Kıbrıs meselesinin halli kesif bir krizin yaratılmasına ve bu krize karşı Türkiye’nin alacağı tedbirlere bağlıdır. (Cilt:3, s.246)

* Bize göre, Kıbrıs meselesi, 1959’daki tavizli anlaşmalardan yeni tavizler verilerek halledilemez, kaybedilir. (Cilt:3, s.357)

* Türkiye anlaşmalar altındaki bir hakkını kullanıyor diye üçüncü bir dünya harbinin patlak vereceği doğru bir düşünce değildir.

Güvenlik Konseyi Türkiye’yi geri çağırabilir. Aynı çağrı Yunanistan’a da yapılacaktır. Böyle bir emre derhal itaat gerekmediği İsrail-Mısır konusunda isbat edilmiştir. Kıbrıs’ta cemaatı kendi topraklarına yerleştirdikten sonra ve malzeme, silah bırakıldıktan sonra Türkiye geri çekilebilir. Kuvvet dengesi bu şekilde kurulduktan sonra adada ayrı coğrafi bir zemine dayanan bir hükümet kendiliğinden kurulur.

Türkiye’deki Kıbrıs asıllı kimseler de bu arada Kıbrıs’a sevkedilerek orada yerleştirilir. Kimlerin Kıbrıs asıllı olduğu buranın takdirine kalmış bir iştir...Bu amatör düşünceler kuvveden fiile konduğu takdirde “cemaatı kestireceğimi” söyleyenler olmuştur. Cemaat kuzu gibi beklese de eninde sonunda kesilecektir veyahut da adadan silinecektir. (Cilt:3, s.377,379)

* Niyetim, günü geldiğinde -şimdi değil- Kıbrıs’ın bağımsız bir devlet olarak yaşayamayacağını ekonomik açıdan ispat etmek ve suni bir bağımsızlık yerine çift Enosis tezi üzerinde zemin hazırlamaktır. (Cilt:3, s.389)

* Recai Paşa bana: “yahu Dışişleri bakanı da, genel Kurmay Başkanı da “şu Denktaş’ı Vietnam’a veya başka bir yere gönderemez misiniz?” diye soruyorlar” dedikten sonra “şaka ediyorum” dedi. Şaka etmediği ve hükümetin “şu Denktaş’tan nasıl kurtulabiliriz” diye düşündüğü besbelli...Görüşmeler hakkında, Kıbrıs’taki olaylar hakkında bana artık bilgi verilmiyor. (Cilt:3, s.418)

* 1967’de intiharı düşündüğüm çok oldu. Allah korkusu ve çocukların sesi, o anda gülüşleri veya ağlayışları, kavgaları veya hastalıkları beni daima bu düşünceden vazgeçirirdi. (Cilt:4, s.I) 

* Bu ara gazeteler Kıbrıs davasına şu veya bu şekilde el atmış durumda. Körüklemeye devam ediyoruz. (Cilt:4, s.29)

* Doktor, “Makarios’dan evvel idam edilmesi gereken birisi var ise o da Rauf’dur” diyormuş. (Cilt:4, s.102)

* Kıbrıs’a döndüğüm takdirde “İşleri karıştıracağımı, Türkiye’yi emrivakilerle karşı karşıya bırakacağımı” ileri süren ve buna inanan bir zihniyet benim adaya girmeme daima karşı koymuştur ve koymaktadır. (Cilt:4, s.156)

* Cevdet Sunay, Müderrisoğlu’na Denktaş’ın Kıbrıs’a gönderilmesi, Rumlar tarafından hoş karşılanmaz, onu müfrit diye biliyorlar demiş. İyi! (Cilt:4, s.283)

* İsraillilerin yaptığı gibi davayı milli bir zemine dayamak ve kendi hal çaremizi empoze edecek formüller arayarak, gerekeni yapmak zorundayız. (Cilt:4, s.385)

* Rum Başsavcısı Tornaritis serbest bırakılmam için uğraşıyormuş. “Bu Rauf’un deli olduğunu biliyordum, ama bu kadar zırdeli olduğunu bilmiyordum. İyi ki öldürmediler” demiş. (Cilt:4, s.402)

 

ILIMLI BAZI GÖRÜŞLER

* Zeka Bey, ...sonunu getiremeyeceğimiz zorlayıcı tedbirler yerine (eğer çıkış olmayacaksa veya netice uzayacaksa) daha ılımlı bir siyasetle Rumlara yaklaşarak baskıyı ve ezgiyi azaltma çareleri aramamız icap ettiğine işaret etti. (Cilt:1, s.430-431)

* Zeka Bey: “Biz “hakkımızı alacağız” iddiası ile hep dikine gidiyoruz; fakat bu hakkı alabilecek tedbirlere başvurmuyoruz.” (Cilt:1, s.435)

* Halit Ali Rıza ve Berberoğlu geldiler. Uzun boylu konuştuk. Söyledikleri: “Halk moral takviyesine muhtaç değildir. Duruma alışkanlık hasıl olmuştur. Kapılar açılsa Kıbrıs’ta kalacak münevver pek azdır. Elinde imkan olanlar Ada’yı terkedecekler. Netice’den herkes ümidini kesmiştir. Ümidini kesmeyen ve “ergeç kazanacağız” diyen ve Teşkilatın belkemiğini teşkil eden bir küçük zümre vardır.Bunların imanı ve inancı sayesinde mücahitler ayakta durabilmektedir. Bunlar da ümidi kaybederse cemaatin hali dumandır...” (Cilt:1, s.588)

* Plümer ve Ramadan Cemil’in müşterek görüşleri şu: “Cemaat birbirine düşmüştür. Lefkoşa’nın kapıları açılsa adayı terk edecek veya Rum tarafında geçecek çoğu vardır. Hak, adalet yok, zorbaların idaresi var. Doktor başlangıçta her şeyi askerlere teslim etti. Şimdi hiç bir yetkisi yoktur.” (Cilt:2, s.336)

* Makarios’un Ankara Sefiri Ahmet Zaim “Zürih anlaşmalarının sivri uçlarını bertaraf ederek Makarios’la uzlaşmak gerekir” düşüncesini yabancı diplomatlara iletmekten geri kalmıyor. Birilerinin Ahmet Zaim’i uyarması gerek. (Cilt:3, s.257)

* Sayın Dırvana’nın tutumu bambaşkaydı. Rumların hüsnüniyetine inanmıştı. Bize “Menderes’in macera politikasını takip etmeğe meyyal emrivakiciler” diye bakıyordu...Dırvana’ya göre Cumhuriyet’in düşmanı bizdik. Taksim yapmak için emrivakiler yapabilirdik, Türkiye’yi belaya sokabilirdik vs. (Cilt:3, s.371-372)

* Mücahitlerin “Muhtırası”na Zaim’in reaksiyonu: (Vedad’a)

Ne rezalet? Olur mu böyle şey! Kabul etmeliyiz ki Rumlar 4, biz 1’iz. (Cilt:3, s.414)

* Bu gün genel komite kadrosundan bir şey beklemek hayaldir. Orada çok kıymetli, eskiden beri bu dava için mücadele eden arkadaşlar olmakla beraber, taviz politikası zihniyetinin öncülüğünü yapan, ileride Rumlar ile bir arada yaşayacağız düşüncesiyle, davranışlarını ona göre ayarlayan arkadaşlar maalesef çoğunluktadır. (Cilt:4, s.16)

* Cemal Müftüzade: “Hazırlamış olduğum hatıratım neşredildiğinde (dava hayırlı bir neticeye vardığında neşri mümkün ve caiz olabilir) çok şeylere daha vakıf olacaksınız. Kendimden ziyade zavallı Cemaata acımaktayım. Cemaat ne dertte, baştakiler ne dertte! (Cilt:4, s.206)

 

(Hüseyin Karlıdağ takma adıyla çıktı, Kıbrıs’ta Sosyalist Gerçek, Aylık Dergi, Eylül 1997 (Sayı:20) ve Ekim 1997 (Sayı:21)

 

9 Mayıs 2013 Perşembe

ELLİ YIL SONRA, ŞİMDİ KONUŞMA ZAMANIDIR

İbrahim Aziz, Perde aralığından/Matia sto Paraskinio, Peri Lihnon Afas Yayınları, Lefkoşa, Haziran 2011, 238 sayfa, Türkçe ve Rumca metin

Kıbrıslı Rum arkadaşım Hristos Çattalos’un, Berlin’den gelen gazeteci kızı ile birlikte Avrupa gazetesinin bürosunu ziyaret ettiği tarih, 29 Temmuz 2003 idi. Hristos’u, 1970’li yılların sonunda Alman Demokratik Cumhuriyeti’ndeki eğitimin sırasında tanımıştım. Aradan geçen bunca yıldan sonra, onunla buluşmak ve Denktaş aleyhtarı hareketin gittikçe güçlendiği bir sırada meydana gelen sıcak gelişmeleri onunla konuşmak, benim için güzel bir şanstı.

Çattalos bana o gün, AKEL’in Kıbrıslı Türk faal üyesi olan Derviş Ali Kavazoğlu ile iki Kıbrıslı avukat Ahmet Gürkan (38) ve Ayhan Hikmet(35)’in kendi aracılığı ile temasta olduğunu ilk kez konuşmamız sırasında söyledi. Temas, 16 Ağustos 1960’da, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Bağımsızlık Günü’nde yayına geçen “Cumhuriyet” gazetesinin çıkmasından önce başlamış ve onların, Cumhuriyeti kuran iki toplum arasındaki dostluk ve işbirliğini tahrip etmek amacıyla Bayraktar Camii’ni bombalama emrini kimin verdiğini açıklayacaklarını gazetelerinde duyurdukları gün olan 23 Nisan 1962’de, Kıbrıs Türk yeraltı örgütü TMT tarafından iki avukatın öldürülmesine kadar devam etmişti. Bombalama ve avukatların öldürülmesi, dış güçlerin taksim planlarına göre yapılmıştı.

O gün Çattalos ile yaptığım sohbette bir önemli ayrıntı daha öğrendim: Gürkan ile Hikmet, vahşi şekilde öldürülmeselerdi, kısa bir süre sonra, AKEL üyesi olacaklardı ve bu, benim için yeni bir bilgi idi. O nedenle, Kıbrıslı Türk arkadaşım İbrahim Aziz’e, ortak arkadaşımız Hristos Çattalos ile ayrıntılı bir söyleşi yapmasını istemeye karar verdim. Süreç böyle başlamıştı ve İbrahim’in, Kavazoğlu’nun arkadaşlarından Leonidas Pafidis ile yaptığı başka bir kısa söyleşi eşliğinde, bu kitabı yayımlaması için aradan sekiz yıl geçti. Kitaba bir de giriş yazısı yazdı ki, ona dileride değineceğim. Kitap, Bayraktar Camisinin bombalanması ile ilgili Araştırma Komitesi tarafından yapılmış sorgulamadan bazı ilginç alıntılarla sonlanmaktadır.
Daha önce Hristakis Vanezos’un anılarında (Türkçe baskısı 2009’da yayımlandı), Kavazoğlu ile iki avukat Ahmet Gürkan ve Ayhan Hikmet arasında 1961 sonbaharında yer alan bir toplantının, kendi aracılığıyla düzenlenmiş olduğunu okumuştuk (s.18). Şimdi de Çattalos, bu toplantılar hakkında bize daha geniş bilgiler vermektedir. Kıbrıslı Türk ve Kıbrıslı Rum anti-emperyalist ilerici güçlerin işbirliğine ilgi duyanlar için, bu kitapta birçok bilgi yer almaktadır ve bunlar, Çattalos’un açıklamaları ile ilk kez gün ışığına çıkmıştır. Ona çok müteşekkiriz.

Bildiğim kadarıyla, daha önce de, iki avukatın AKEL üyeliği ile ilgili bazı atıflar yapılmıştı. İlki, AKEL Genel Sekreteri müteveffa Ezekias Papayuannu tarafından Mayıs 1978’deki 14. Parti Kongresi sırasında söylenmiştir. İkincisi de, 1986’daki AKEL Kongresi’ne katılmış olan Kıbrıslı Türk bir delege tarafından, AKEL’in Kıbrıslı Türk üyeleri olarak  Ahmet Sadi, Fazıl Önder, Ahmet Yahya, Ayhan Hikmet, Ahmet Muzaffer Gürkan ve Derviş Ali Kavazoğlu’nun adları verilmiştir. Bunların dışında, iki avukatın Kıbrıs Türk toplumu içinde AKEL üyeleri olarak yasadışı bir şekilde çalıştıklarına ilişkin, herhangi bir yazılı veya sözlü kanıt bulunmamaktadır.
Çattalos’un anlatımında, Kavazoğlu ile iki avukat arasındaki ilişkilerin gelişmesini okuduk, ama Kavazoğlu’nun önerisinin parti tarafından onaylanması ardından, avukatların AKEL üyesi olup olmadıkları belirgin değildir. Belki de haftalık “Cumhuriyet” gazetesinin yayımlanması ve “Kıbrıs Türk Halk Partisi”nin kurulması için yaptıkları işbirliği, onların parti üyeliğine giden yolu açmıştır ve 23 Nisan 1962’de her ikisinin de öldürülmesi yüzünden, bu üyelik gerçekleştirilememiştir. Bu konuda AKEL’den gelecek daha fazla resmi kanıta ihtiyacımız vardır. Çünkü iki avukatın yakınları bile, bu üyelikten haberdar değildir.

Gürkan, Hikmet ve Kavazoğlu, yeni Cumhuriyet’e gerçekten inanmaktaydılar ve bunu, hayatlarıyla ödediler. Bu öncülerin siyasal deneyiminden aldığımız ders, bize şunu göstermektedir: Kıbrıs işçi sınıfı, Kıbrıs’ın içinde ve dışındaki taksimci güçlere karşı, ortak enternasyonalist bir cephe kuramadığı takdirde, adamızdaki etnik-ulusal sorunun kalıcı bir çözümü olmayacaktır.
Kitabı okuduktan sonra, aşağıdaki diğer başka görüşlerime dikkati çekmek istiyorum:

  1. Söyleşiler bittiği zaman, İbrahim bana, Aydın Hikmet’ten kardeşinin biyografisini yazmasını istediğini söylemişti. Benden de, Ahmet Gürkan’ın biyografisini yazmamı istedi. Aydın, kardeşinin biyografisini, önce 29 Kasım 2008 tarihli Afrika gazetesinde yayımladı ve bunun biraz kısaltılmış bir şekli, şimdi bu kitapta yer almaktadır. Ben de, Gürkan’ın 1946’dan 1962’ye kadar geçen süre içinde yaptığı gazetecilik ve siyasal çalışmalar ile ilgili altı sayfalık bir araştırma yazısı hazırladım, ama herhangi bir yerde yayımlatmadım. Bu araştırma yazımın, İbrahim tarafından orijinal uzunluğunun üçte biri kadar kısaltılarak ve benim adımdan hiç söz edilmeyerek, İbrahim Aziz imzasıyla, “intihal” şeklinde yayımlandığını hayretle gördüm. Dahası, kitabın Türkçe metninin gözden geçirilmesi için, kendisi ile birlikte sekiz saatımı da harcamıştım. 
  2. Kitapta ayrıca, yine İbrahim Aziz tarafından kaleme alınmış olan “Derviş Ali Kavazoğlu” başlıklı bölümde, bazı olgusal hatalar ve yanlış değerlendirmeler de buldum.

“Emekçi” gazetesi, İngiliz sömürge yönetimi tarafından “sol hareketin Kıbrıslı Türk toplumu arasında yayılmasını önlemek ve durdurmek amacıyla” kapatılmamıştı. Kapatılma nedeni, Kıbrıs Türk lideri ve Halkın Sesi gazetesinin sahibi Dr. Küçük tarafından açılmış olan, bir zem ve kadih davasıydı. Emekçi, “Küçük bir köpek aranıyor” başlıklı bir ilan yayımlamıştı! Mahkemedeki davayı kaybetti ve ceza olarak 150 Kıbrıs Lirası ödeyerek, Dr.Küçük’ten özür dilemeye mahkum edildi. Gazeteyi çıkaranların bunu ödeyecek kadar paraları olmadığı için, Emekçi yaymını durdurmak zorunda kaldı.

  1. İngiliz Sömürge Yönetimi tarafından Aralık 1955’de kapatılan gazete “Haravgi” değil, “Neos Demokratis” gazetesiydi.
  2. Kavazoğlu öldürüldüğü zaman, Türkiye’deki bazı köylerde ayaklanmalar yoktu ki, o da Castro ve Che Guevara’yı örnek alarak benzer eylemler tasarlasın. Burası, bazı gençlik liderleri tarafından Türkiye’de bir dizi gerilla faaliyetinin başlatıldığı 1970’li yılların olayları ile karıştırılmıştır.
  3. Yazar şöyle demektedir: “Marksist ideoloji ve sınıfsal mücadele yolunda olan Kavazoğlu ve arkadaşları, Atatürkçülüğe sığınarak mücadele vermek zorunda kalmışlardı.” Oysa, iki avukat, ideolojik olarak sosyal demokrattılar ve bu, onların bütün makalelerinde görülebilmektedir. Cumhuriyet gazetesinin ikinci sayısında yer alan başyazıda, Kıbrıslı Türk işçilerin bir süre önce komünist olmakla suçlandıklarından şikayet edilmekte ve bu durum, tüyler ürpertici bir suçlama olarak tanımlanmaktadır! Haftalık Cumhuriyet gazetesinin 89 sayısının hiçbirinde, herhangi Marksist bir ideolojinin propagandası yapılmamş, ama işçi ve köylülerin hakları, milliyetçi Atatürk ideolojisi çizgisinde savunulmuştur. (Ayrıca bkz. “Yolumuz ve İdealimiz”, 16 Ağustos 1960, Sayı:1) Gazete, Türkiye’deki 27 Mayıs 1960 cuntasının askeri liderlerini de desteklemekten çok memnundu.
  4. Yazar, Kavazoğlu’nun Cumhuriyet gazetesini perde gerisinden yönetmeye çalıştığını söylemektedir. Bana göre bu, bir abartmadır. Kavazoğlu’nun iki avukat ile işbirliği yaptığı aşikârdır, tıpkı Dr. İhsan Ali ile avukatların işbirliği yaptığı gibi. Benim bilgime göre, özellikle Ahmet Gürkan, perde gerisinden yönetilecek bir kişiliğe sahip değildi.
  5.  Yazar, 1958 kuşağı Kıbrıslı Türk AKEL üyelerinin lideri olan Kavazoğlu’nun, AKEL tarafından neden harcandığını araştırma ve irdelemeyi daha sonraya bıraktığını yazmaktadır (s.14). Daha sonra, Dipnot 9’da, Kostas Mişauli’nin, birlikte pusuya düşürülerek öldürüldükleri yere, AKEL liderlerinin talebi üzerine, Kavazoğlu ile birlikte gittiğini yazmaktadır.
  6. Yazar, AKEL’in enosisi desteklemesi yüzünden, Kıbrıslı Rumlar ile Kıbrıslı Türklerin bir tek ortak Marksist partisi olamadığını ve AKEL ile kardeş olacak ayrı ilerici bir parti kurmayı deneyen Kavazoğlu’nun, kendisi ve kendisi ile birlikte AKEL’e bağlı olan Kıbrıs Türk solunu tümüyle harcamış olduğunu öne sürmektedir. (bkz.s.25)        
AKEL, AKEL Merkez Komitesi’nin biricik Kıbrıslı Türk üyesi olan Kavazoğlu’nun çalışmaları ve AKEL’in enosis politikası ile olan çelişkileri hakkında birinci elden bilgiler yayımlamadığı sürece, her iki tarafın tavrını tam olarak yargılayamayacağız. İbrahim Aziz, ayrıca kendi AKEL üyeliği ile ilgili anılarını ve AKEL’in Kıbrıs Türkleri ile ilgili politikalarının içyüzünü ayrıntıları ile kaleme almalıdır. Türkçe metnin 160. sayfasında öne sürdüğü gibi, Kıbrıs Türk Vatanseverler Birliği ile Cumhuriyetçi Türk Partisi arasında bir devamlılık varsa, o zaman bütün bu ayrıntıları okumak çok ilginç olacaktır.

Hristakis Vanezos’un Derviş Ali Kavazoğlu ile ilgili kitabında sorduğu sorular ile son vermek istiyorum: “AKEL Merkez Kurulu’nun ihmalleri var mıydı? Olay, Parti Yönetimi’nin dikkatsizliği ve hatalarıyla mı gerçekleşti? Acaba onların izni olmadan kendi başına mı bu ilişkilere girişmişti? Hatta AKEL yönetiminin desteklediği Enosis politikası onu yavaş yavaş partiye yabancılaştırmaya sürüklemiş ve onu, eylemlerini kendi kişisel ilişkilerinde temellendirmeye mi sevk etmişti? Bu sorular hâlâ daha boşlukta sallanıyor ve uzun bir süre de öyle kalacaklar. Yalnızca AKEL Merkez Kurulu bu sorulara tam bir şeffaflıkla yanıt verebilir. Bu da gerçek bir politik erdem gerektirir, böylece her iki kesimdeki Kıbrıslılar da gerçeği öğrenmiş olur.” (s.41)

 (Bu yazı ilk defa Rumca olarak “Politis” gazetesinin 22 Ağustos 2011 tarihli nüshasında, daha sonra da Türkçe olarak Yeni Düzen gazetesinin 5 Şubat 2012 tarihli nüshasında yayımlanmıştır.)

 

24 Nisan 2013 Çarşamba

KIBRIS’TA SITMA HASTALIĞININ YOK EDİLMESİ VE MEHMET AZİZ BEY (1893-1991)


Kıbrıs, Akdeniz’in birçok bölgesinde olduğu gibi, yüzyıllarca sıtma (malaria) hastalığından çok acı çekti. İngiliz Kralı I. Richard, ya da bilinen öteki adıyla Arslan Yürekli Richard, haçlı seferleri sırasında 1191’de Kıbrıs’ı fethettiği zaman, ordularının sıtmadan ne kadar etkilendiğini bilmiyoruz. Belki de adayı Lüzinyanlara satma nedenlerinden biri buydu.

Adayı çeşitli dönemlerde ziyaret etmiş olan seyyahlardan öğrendiğimize göre, Kıbrıs’ta sıtma hastalığının geçmişi uzun ve trajik olmuştur. Hastalığın esas nedeninin ne olduğu bilinmediğinden gerekli önlemler de alınamamaktaydı. Buna rağmen bataklık alanların olduğu yerlerde sıtmanın fazla görülmesi, belki de ikisi arasında bir ilişkinin varlığını anımsatmaktaydı. Nitekim Kıbrıs’taki Osmanlı yönetimi sırasında Vali Ethem Paşa, adada bulunduğu 1843-1845 yıllarında, inşaatlarda kullanılan kerpiç yapımını yasaklamıştı.

Kıbrıs, bağımsız bir mutasarrıflık haline getirilince, Nisan 1862’de buraya mutasarrıf olarak gönderilen şair ve devlet adamı Ziya Paşa, adadaki çekirgeleri yok etmek, bataklıkları kurutmak ve pamuk üretimini teşvik etmek gibi görevleri üstlenmişti. Adada bir yıla yakın süreyle görev yapan Ziya Paşa’nın kendisi de burada sıtma hastalığına yakalanmıştı. Ziya Paşa’nın bir çocuğu ile babasını adada iken, Kıbrıs dönüşü de eşini kaybettiği bilinmektedir.

İNGİLİZ SÖMÜRGE DÖNEMİNDE SITMA MÜCADELESİ

1878’de adada İngiliz yönetimi başladığı zaman, sıtma felaketine karşı çeşitli önlemler alındı. Hem adaya gelen İngiliz üst düzey yöneticilere ve İngiliz askerlerine, hem de yerli halka, sıtmanın etkisinden kurtulmaları için kinin ilacı dağıtılmaya başlandı, su emici özelliği ile bilinen ökaliptus ağaçları ekilerek, belli bataklık alanlar da kurutuldu.

1900 yılında Larnaka kazası sağlık sorumlusu Dr.G.A.Williamson, muayeneden geçirilen 503 hastanın 470’inde sıtma görüldüğünü bildirmişti. 1912’de adadaki İngiliz Yüksek Komiseri Sir Hamilton Goold-Adams, İngiliz Dışişleri Bakanlığı’na gönderdiği bir mektupta, sıtma hastalığının adada çok yaygın olduğunu ve yerel hükümet tarafından alınmış olan önlemlerin yeterli olmadığını bildirerek, daha etkin önlemler alınması gerektiğini duyurdu. Bunun üzerine Sir Ronald Ross adındaki İngiliz bilim adamı, 1913 yılında Kıbrıs’a gönderildi. Sir Ronald Ross, sıtma hastalığının anofel tipi sivrisinekler tarafından bulaştırıldığını bulmuş ve 1902’de Nobel Tıp ödülünü kazanmıştı. 

Sir Ronald Ross, adada muayene ettiği çocukların %25’inde dalak büyümesi olduğunu saptadı ki bu, adada sıtma hastalığının yüksek bir oranda olduğunun açık bir belirtisiydi. İngiliz sivrisinek uzmanı, Kıbrıs’ın her tarafını dolaşıp, incelemelerde bulunrken, ona eşlik eden, bir Kıbrıslı Türk olan Mehmet Aziz Bey’di.

MEHMET AZİZ BEY

Mehmet Aziz Bey kimdir? Şimdi de ona bakalım:
Mehmet Aziz, 24 Eylül 1893 yılında Kıbrıs’ın Larnaka kazasına bağlı Vuda köyünde dünyaya geldi. Altı kardeşin en küçüğü olan Mehmet Aziz, köy ilkokulundan sonra İskele (Larnaka) Rüştiyesi’ne devam etti ve daha sonra da tahsilini Amerikan Akademi’de sürdürdü.

1907 yılında ABD’de bulunan ağabeyi Hayrettin Bey’in yardımlarıyla o dönemin en büyük yolcu gemilerinden olan transatlantik “Lusitania” ile ABD’ye gitti. Bridgeport (Connecticut) kentinde Meslek Lisesi’ne devam eden Mehmet Aziz, bu arada birçok sportif etkinliklere de katıldı.

1912 yılında ağabeyi Türkiye’ye, o da Kıbrıs’a dönmeye karar verdi. İlginçtir, aynı yıl dünyanın en büyük ve en lüks yolcu gemisi “Titanic”, ilk yolculuğunu yaparak, ABD’ye gelmek üzereydi. Tam bu sıralarda Mehmet Aziz Bey’in arkadaşları, Avrupa’ya dönüşü bu gemi ile yapmasını önermişlerdi. Ancak Mehmet Aziz ve ağabeyi, daha önce karar vermiş oldukları gibi, Avrupa’ya başka bir gemi ile dönmüş ve “Titatic” faciasını İtalya’ya vardıkları zaman öğrenmişlerdi. Belirtilmesi gereken bir başka nokta, Türkiye’ye yerleşen ağabey Hayrettin Bey’in, Türkiye’nin tanınmış hukuk profesörlerinden Tarık Zafer Tunaya’nın babası olmasıdır.

SIR RONALD ROSS İLE TANIŞMASI

Mehmet Aziz, Kıbrıs’a döndüğü zaman, sıtma hastalığının insanlara Anofel sivrisineği ile geçtiğini keşfeden İngiliz bilim adamı Sir Ronald Ross, burada araştırmalar yapıyordu. Ross’un Vuda köyünü ziyareti sırasında İngilizce bilen ve bu mesleğe ilgi duyan kişilere gereksinim olduğu belirtildi. 18 Mart ile 18 Nisan 1913 tarihleri arasında kendisiyle birlikte çalışan Mehmet Aziz için Lefkoşa’daki “Nicosia Club”da bir “Tavsiye Mektubu” kaleme alan Sir Ronald Ross, Mehmet Aziz’in meziyetlerini anlatarak, onun sıtma ile mücadele için oluşturulacak ekipte yer almasının yararlı olacağını bildirdi. O sıralarda 20 yaşında olan Mehmet Aziz, bu “Tavsiye Mektubu” eşliğindeki bir dilekçe ile müracaat ettiği sağlık hizmetlerine, 1913 yılında katılmış oldu.  

Sir Ronald Ross’un önerisi üzerine, Kıbrıs’ta sivrisinekler aleyhine bir kampanya başlatıldı. Bataklıklar kurutuldu ve sivrisineklerin üremesini denetleyecek olan özel eğitimli ekipler oluşturuldu. Adanın birçok bölgesindeki durum yavaş yavaş iyileşti, ama ada çapında bir kampanya için yeterli miktarda para olmadığı için hala daha birçok köyde sıtma hastalığı oranı yüksekti. İnsanlar, sıtmanın yaygın olduğu ve denetim altına alınamayan yerleri terk ettiklerinden, çok zarar görmekteydiler. Sıtma karşıtı önlemlerdeki hafif bir aksama olması halinde, sıtma o yıl çok yaygınlaşmakta ve epidemi boyutuna çıkmaktaydı.

Kıbrıs’taki İngiliz Sömürge Yönetimi’nin Sağlık Hizmetleri tarafından hazırlanan raporlardan derlenen bilgilere göre, 1912 ile 1921 yılları arasındaki sıtma vakalarının dökümü şöyle idi:

 
Yıl                   Vaka sayısı

1912                10,035

1913                  7,342

1914                  6,622

1915                  4,539

1916                  3,752

1917                  2,709

1918                  2,414

1919                  1,962

1920                  3,706

1921                  4,291

Mehmet Aziz Bey, gördüğü sağlık kursları yardımıyla mesleğinde hızla ilerleyerek, amirlerinin dikkatini çekti. Çok geçmeden 1 Nisan 1921’de Sağlık Başmüfettişi oldu.

1927 yılının Haziran ve Temmuz aylarında, sıtma hastalığını araştıran İngiliz bilim adamı Dr. Barber’in ekibi ile birlikte, Mısır, Suriye, Lübnan, Filistin ve Türkiye’de yapılan sıtma hastalığı araştırmalarına katılan Mehmet Aziz Bey, bu hizmetlerinden dolayı İngiltere’nin “London Royal School of Public Health and Hygiene” üyeliğine layık görüldü.

1929 yılına kadar sağlık servislerinde değişik görevler üstlendi. Aynı yıl Sağlık Müfettişliği kurslarına kendi çabasıyla devam ederek, Müfettişlik sertifikasını aldı. Daha sonra İngiltere’deki “London Royal Sanitary Institute” sınavlarına katıldı ve Sağlık Servislerinde Sıhhiye Başmüfettişliğine atandı.

Dünya ekonomik bir bunalımda iken, Kıbrıs’ta 1931 ve 1932 yıllarında kuraklık oldu ve köylüler, hayvanlarını ölüme terkettiler. Tifo, sıtma ve verem, çok sayıda insanın ölümüne neden oldu. Tefeciler, kurbanlarını daha fazla sömürme olanağını buldu. Birçok aile malından mülkünden oldu ve adayı terketmeye mecbur kaldılar.

1935’de Rockefeller Vakfı’nın Uluslararası Sağlık Bölümü, sıtma hastalığını araştıran tanınmış İngiliz bilim adamı Dr. Barber’i Kıbrıs’a gönderdi. Mehmet Aziz Bey, Dr. Barber’i 1927’deki araştırma gezilerinden tanımaktaydı. Dr. Barber, yaptığı araştırmalar sonucunda, bazı Kıbrıs köylerindeki çocukların %70’inin kanında sıtma paraziti taşıdığını ortaya çıkardı. Bu oran sıtma bölgesi olarak bilinen Afrika’nın bazı bölgelerinden 7 kat daha fazla idi. Bir an önce bu konunun çözüme kavuşturulması gerekmekteydi.

SITMAYI KÖKÜNDEN KURUTMAK İÇİN KAMPANYA

Mehmet Aziz Bey, 1936’da Member of British Empire (MBE) nişanı ile ödüllendirildi. 1945 yılında Mısır’ın Nil vadisinde yürütülmekte olan sıtma karşıtı bir kampanyaya katılıp, deneyim kazanacak olan Mehmet Aziz Bey, kendini daha da yetiştirmişti. Rockefeller Vakfı’ndan Dr.F.L.Soper, Kıbrıs’a gelip, binlerce kişinin sıtmadan muzdarip olduğu Kıbrıs adasındaki sivrisinekleri toptan yok etmek için her türlü imkanın olduğunu söylemesi de, zamanın Sağlık Hizmetleri Başkanı Dr.R.E.Cheverton’un, her şeye rağmen, başlatılacak bir kampanya ile adadaki sivrisinekleri toptan yok etmenin mümkün olduğuna ilişkin inancını haklı çıkarmıştı.

Mehmet Aziz, Kıbrıs Sıhhiye Müfettişliği kurslarını başlattı ve daha sonra da “London Royal Sanitary Institute” Sertifikası için kurslar düzenlenmesini sağladı. Sıtma hastalığının Anofelis sivrisineği ile yaygınlaşmasını önleyen ve bu hastalığın tümüyle yok edilmesini sağlayan “Eradikasyon Projesi”nin genel koordinatörlüğünü ve yönetmenliğini yaptı. 1948’de Kıbrıs’ta sıtma parazitlerinin taşıyıcısı olan sözkonusu Anofelis sivrisineğinin bu proje ile tümüyle yok edilmesini başarıyla sağladı. Projeye katılan tüm ekibin özverili çalışmalarının bu başarıda büyük rolü olduğunu belirten Mehmet Aziz, özellikle laboratuvar sorumlusu Melahat Hulusi’nin titiz çalışmalarından övgüyle söz etti ve bu ekibi minnetle andı.

Mehmet Aziz Bey, “Kıbrıs’ta Sıtma Eradikasyonu” başlıklı makalesinde bize şu bilgileri vermektedir:
“Brezilya ve Mısır’daki Nil vadisinde Anopheles Gambiae’nin kökünün kurutulması, Kıbrıs’taki sıtma savaşçılarını da adayı sıtmadan kurtarmak için, sıtma taşıyan anofeles sivrisineklerinin yok edilmesi doğrultusunda teşvik etti. Ama bu işin mümkün olup olmadığına karar vermeden önce, bazı deneyler yapmalıydılar. 1946’da, 500 mil karelik bir alan seçildi ve bu deneme için Sömürgelerin Kalkınması ve Refahı Programı’ndan para sağlandı. Elde edilen sonuçlardan cesaret alınarak, ada çapındaki anofelleri yok etmeye yönelik bir program için, 310 bin sterlin kadar bir maliyet hesaplandı. O sıralarda Kıbrıs adasının nüfusunun 450 bin olduğu ve bunun da 300 bininin tarımla uğraşılan kırsal bölgelerde yaşadığı tahmin edilmekteydi.”

Nisan 1946 ile Temmuz 1949 tarihleri arasında süren Eradikasyon Programı’nda şunlar yer aldı:

(a)    Bütün anofel üreyen yerlerin %4-5’lik DDT püskürtülerek, tamamen ilaçlanması. “Flit-gun” denen basit bir püskürtme pompası, uzun bir el kısmı olacak şekilde değiştirilerek kullanılmıştı.

(b)   Su toplantılarının çevresindeki her taraf ve kenar bitkilere püskürtme yapılması.

(c)    Eşzamanlı olarak bütün evler, büyükbaş hayvan barınakları, domuz ahırları, mağaralar, kayalardaki çukurlar, ağaç kovukları vb yerlerde erişkin sivrisineklerin derhal etkisizleşmesi için püskürtma yapılması.

(d)   Kış mevsimi sırasında erişkin sivrisineklere karşı yoğun bir kampanya. DDT püskürten ve DDT dumanı üreten cihazlar kullanıldı.

(e)    Larva öldürücü iki uygulama arasındaki dönem, 2 ile 3 hafta arasında değişmekte ve ender olarak haftalık püskürtme yapılmaktaydı.

Püskürtme programını uygulamak amacıyla her kaza, iki bölüme, her bölüm bölgelere, her bölge de bloklara ayrıldı. Her blok da 12 alt alana ayrıldı. Her bloktan bir veya ender olarak iki DDT memuru sorumlu idi. Böylesi birkaç blok, bir bölge memurunun yönetimindeki bir bölgeyi oluşturuyor, birkaç bölge de bir bölüm memuru yönetimindeki bölümü, birkaç bölüm de bir kaza memuru yönetimindeki kazayı oluşturuyordu. (Toplam olarak 6 kazada 556 blok oluşturulmuştu.) Buna ek olarak, her düzeyde, tek görevi larva ve erişkinleri denetlemek olan yetenekli elemanlar vardı. Her blok, birkaç ekip ve kişi tarafından, hem larva, hem de erişkin sivrisinek açısından taranmaktaydı. Bir alanda, herhangi bir larva veya erişkinin bulunması halinde, bütün blok, pozitif olarak kabul edilmekteydi. Merkezde hem bir baş denetçi, hem de kan yaymalarını, larva ve erişkinleri incelemek üzere laboratuvar personeli bulunurdu.

Sıtma görülme sıklığı ile ilgili kampanyanın etkisi, aşağıdaki tablodan da görüleceği gibi etkileyici olmuştu:

Yıl                                        Vaka sayısı    

1944..                                     7,686

1945..eradikasyon öncesi       5,908

1946..eradikasyon dönemi     4,489

1947                                        1,989

1948                                           406

1949 Temmuz sonu                     71

 
1949’da kaydedilen vakaların hiç biri, taze bulaşma olarak düşünülmemişti.
1944-1948 dönemi boyunca, okul çocukları arasındaki dalak endeksi %32.4’den %10.6’ya düşerken, kandaki parazit endeksi de %51.9’dan %1.3’e düştü. Kampanyanın maliyeti, 1946’da başlamasından 15 Temmuz 1949’daki bitişine kadar, kişi başına yaklaşık 11 şilin veya her yıl için nüfusu başına 3 şilin idi. (Harcanan paranın yarıdan biraz fazlası -176 bin sterlin- maaş ve ücret olarak kullanılmış, kampanyanın doruk noktasında ise 770 kişi istihdam edilmişti.) Hastalığı baskı altına alıcı herhangi bir ilaç verilmemişti. Gerçekten de, daha önceleri büyük talebi olan kinin ihtiyacı, o kadar azalmış ki ithalatçıların elinde büyük stoklar kalmıştı.”

Kıbrıs’ın adını, sıtmanın kökünü kurutan ilk ülke olarak tarihe geçirmiş olan Mehmet Aziz Bey’in anılarında geçen ilginç bir olay daha var. Aynen Kıbrıs adasında olduğu gibi ve aynı dönemde, başka bir Akdeniz adası olan Sardunya’da da Sıtma Eradikasyon Projesi yürütülmekteydi. İki ada dostça bir rekabete girmişlerdi. Projeyi ilk sonuçlandıran taraf, diğerine ödül olarak bir kasa şarap verecekti. Projeyi daha önce bitiren Kıbrıs adası ödülünü almıştı.

İNGİLİZ BASINI NE YAZMIŞTI?

2. Dünya Savaşı öncesinde Kıbrıs’ta her yıl 18,000 sıtma vakası görülmekte iken, bu hastalığa karşı kampanyanın başlatıldığı 1947 yılında bu sayı 2,000’in altına inmiş ve 1949’ da hiçbir yeni sıtma vakası kaydedilmemişti. 1943’de sıtmadan ölen bebeklerin sayısı her 180,000 canlı doğumda 180 iken, 1949’da 70’in altına düşürülmüştü.

770 Kıbrıslının katıldığı ve 46 ton DDT’nin kullanıldığı sıtmayla mücadele kampanyasının başarı ile sonuçlanması üzerine, İngiliz basını bu önemli halk sağlığı olayına geniş yer vermişti. Örneğin ünlü London Times gazetesi, başyazısında şunları yazmıştı:
“Üç yıl önce başlayan kampanya, önemli bir başarı kaydetmiştir. Kampanya, Nil vadisinde Mısır Hükümeti tarafından kullanılmış yöntemleri önceden incelemiş bir Kıbrıslı Türk olan Bay Mehmet Aziz’in ellerinde yürütülmüştür. Sivrisineklerin üreyebilecekleri her olası yer taranarak ilaçlanmış ve kırsal bölgenin sarp yörelerinde ve sinek ısırma riskinin çok fazla olduğu bölgelerde tamamiyle Kıbrıslıların kendileri tarafından gerçekleştirilmiştir. Uçurum kenarlarındaki bazı sinek yuvalarına, ancak iple bağlanmış kişilerce ulaşılabilmiştir. Kampanyanın maliyeti 300,000 Kıbrıs lirası kadar veya adadaki nüfus başına 13 şilin olmuştur. Kıbrıs’ın, ada nüfusunun sağlığını tehlikeye atan bu  başbelasından arınmış olduğu öne sürülmektedir. Eğer durum buysa, bu kazanıma ulaşmada sorumlu olan herkesin kutlanması gerekmektedir. Şimdi yapılması gereken, sürekli bir dikkat göstererek, sivrisineklerin tamemen kökünün kazınmasını ve öteki ülkelerden, gemi veya hava yoluyla yeniden gelmemelerini güvence altına almaktır.”   

Manchester Guardian gazetesi de başyazısında, elde edilen bu başarıyı “yetenekli ve gayretli bir yönetim altında çağdaş teknikleri kullanarak, çoğu ehil olmayan bir iş gücü ile neler yapılabileceğini gösteren şahane bir olay” olarak nitelendirmişti.

BBC Radyosu ise bu öyküyü, Britanya ve dünyadaki milyonlarca dinleyicisine aktarmıştı. Birbirinden çok uzak olan muhafazakar Daily Telegraph’tan (“Kıbrıs sıtmayı kuruttu”), komünist Daily Worker’e kadar (“Kıbrıs ölüm tacirini yendi”) bütün gazetelerde haberler yer almıştı. London News Chronicle Mehmet Aziz bey’den “Büyük Kurtarıcı” diye söz etmekteydi. (aktaran Cyprus Review, February 1950)

Mehmet Aziz Bey, örgütleme komitesinin özel ricası ile 1948 yılında Washington’da düzenlenen 4. Uluslararası Tropikal Tıp ve Sıtma Kongresi’ne katılmış ve 1949’da da Cenevre’de yapılan Dünya Sağlık Teşkilatı’nın Doğu Akdeniz Bölge Komitesi Toplantısında Birleşik Krallık’ın sözcülüğünü yapmıştı. 

DİĞER HİZMETLERİ

1929-1948 yılları arasında genel sağlık konuları kapsamına giren çeşitli hastalıklar (verem, tifo, dizanteri, ekinokok, trahom) ana-bebek sağlığı ve beslenmeye ilişkin aydınlatıcı, eğitsel çalışmalar yapan Mehmet Aziz, Kıbrıs’ın tüm köylerini ekipleri ile bir program çerçevesi içinde dolaşıp, slide ve panolarla hizmetlerini sürdürdü.

1946 yılında Kıbrıs’ta Lişmaniyasis (Leischmaniasis) hastalığını araştıran yabancı bilim adamlarının ekibiyle bu araştırmayı sürdüren Mehmet Aziz, bu hastalığın taşıyıcısı olan küpdüşen (tatarcık) sineği taraması sırasında, adada ilk kez görülen bir tür küpdüşen türünü buldu. Bu tatarcığa “Flepotoma Aziz’i” adı verilmesi ekipçe uygun görüldü. Ancak bu isim 1955’de “Flepotomus Antonnata Aziz’i” olarak değiştirildi.

Mehmet Aziz, I. ve II. Dünya Savaşları sırasında Kıbrıs’a gelen Ermeni, Yahudi, Rus, Macar, Polonyalı ve Yunanlı mültecilerin sağlık kontrolünden geçirilip, yerleştirilmelerinin organizatörlüğünü de yapmıştı.

BEYRUT’TAKİ PROFESÖRLÜĞÜ

Mehmet Aziz, 1950 yılında Beyrut Üniversitesi’nde Çevre ve Kamu Sağlığı (Public Health and Hygiene) Bölümünü başlatmak için bir teklif aldı. Ordinaryüs Profesör olarak bu göreve atandı ve bu görevi 1959 yılına kadar sürdürdü. Öğrencileri ile birlikte Arabistan’a Hacce giden Mehmet Aziz, bu ülkenin sağlık sorunlarını yerinde görme fırsatını buldu ve sorunlara çözümler önerdi. Beyrut Üniversitesi’nde olduğu süre içinde yüksek öğrenimlerini tamamlayan burslu öğrencilerini kendi ülkelerinde (Bahreyn, Bangladeş, Libya, İran, Mısır ve Sudan gibi) ziyaret eden Mehmet Aziz, onların meslek yaşamlarında ülkelerine katkılarını yerinde inceleme olanağını da buldu. Bu görevi sırasında Dünya Sağlık Teşkiları (World Health Organisation) danışmanlığı da yapan Mehmet Aziz, uzun yıllar bu kuruluşun üyesi olarak kaldı.  

TEKRAR KIBRIS’TA

Halkın Sesi gazetesinin 8 Ocak 1960 tarihli sayısında yer alan ve o sıralar 65 yaşında olan sağlık uzmanı Prof. Mehmet Aziz, kendisi ile yapılan bir konuşmada şöyle demişti:
“Üniversitenin sağlık konusundaki programını hazırlamak vazifesi de bana verilmişti. Bu arada Dünya Sağlık Teşkilatı adına Orta-Doğudaki birçok memleketleri ziyaret ederek tetkiklerde bulundum. Şimdi memleketimdeyim ve cemaatimin hizmetine hazırım.”

Mehmet Aziz, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kuruluşundan hemen sonra 7 Eylül 1960’da Kamu Hizmeti Komisyonu üyeliğine atandı. 1963 olaylarının başlamasıyla Kıbrıs Türk Yönetiminin kuruluşu ile birlikte, bu görevini 1967 yılına kadar sürdüren Mehmet Aziz, aynı yıl Kamu Hizmeti Komisyonu Başkanı oldu ve 1973 yılına kadar da bu görevde kaldı.

ÖZEL UĞRAŞLARI
Mehmet Aziz’in kültür-sanat dalında tiyatroya özel ilgisi vardı. Lefkoşa’da Kardeş Ocağı’nın düzenlediği gecede Shakespeare’in “Venedik Taciri” adlı eserinde “Shylock” karakteri ile başrol oynamıştı. Sportif etkinliklere de katılan Mehmet Aziz’in para koleksiyonu ve pul koleksiyonu gibi özel uğraşları da vardı.

Emekliye ayrıldıktan sonra, toplum içinde yaşanan sağlık ve çevre sağlığı konularına ilişkin sorunları ve gelişmeleri yakından takip eden Mehmet Aziz, görüş ve uyarılarını ilgili makamlara sürekli olarak aktarmaya devam etti.

1916 yılında evlendiği eşi Hıfziye Hanım, Dizdarköylü Hafız Mustafa Hakkı’nın kızı olup, zamanın önde gelen terzilerindendi. Üç çocuk babası olan Mehmet Aziz, 17 Haziran 1991 tarihinde vefat etti.

“Kıbrıs’ta sıtma hastalığının kökünü kazıyan adam”, ya da halk arasındaki adıyla “Sinekçi Aziz Bey” diye bilinen Mehmet Aziz Bey, kendi alanında yaptığı önemli hizmetleri yanında, toplumumuza kazandırdığı değerli evlatları ile bugün şükranla anılmaktadır: Eczacı ve müzisyen Kamran Aziz, yılların Başhemşiresi Türkan Aziz ve sağlık memurluğu yapmış olan oğlu Baber Aziz.

 ALDIĞI ÖDÜLLER
Mehmet Aziz’in aldığı ödüller sırasıyla şöyledir:
1. 1936’da MBE (Britanya İmparatorluğu Başarı Hizmet Nişanı)
2. 1949’da CBE (Britanya İmparatorluğu Üstün Başarı Nişanı). Mehmet Aziz Bey ile birlikte sıtmayla mücadele kampanyasını başarı ile yürüten biri Türk olan 6 Kıbrıslı yardımcısına da B.E.M.(Britanya İmparatorluğu Madalyası) ödülü verilmişti: Sağlık müfettişleri Ali Tevfik (Kıbrıs), Stelios M.Sotiriu (Larnaka), Zenon Panayi Eliadis (Kıbrıs) , Mihalis Tumazu (Baf), Eleftherios Hristofidis (Karpaz) ve Kostas Yorgiu Fisher (Girne). Kampanya boyunca başarılı hizmetleri olan 2 Türk ve 2 Rum sağlık memuru da Londra’ya gönderilerek, ödüllendirilmişti.
3. 9 Haziran 1951’de sıtma hastalığının önlenmesinde büyük katkılarını dikkate alan İngiltere’nin Ross Enstitüsü, Mehmet Aziz’e Ross Ödülü’nü verdi.

“Associate Serving Brother of the Order of St.John’s” kuruluşunun üyeliğine getirilen Mehmet Aziz, Kızılhaç’ın da üyesi oldu. 1958 yılında ise, “Royal Society of Health” kuruluşunun üyeliğine kabul edildi.  

YAYINLARI
Sıtma hastalığı, bu hastalığın önlenmesi ve tüm detaylarını geniş bilgiler niteliğinde kaleme alan Mehmet Aziz’in bilimsel bildirileri, İngiliz Koloni döneminin Kıbrıs Hükümeti tarafından küçük kitapçıklar halinde yayınlanmıştır:
1. Mehmet Aziz, Anophelin Mosquitoes of Cyprus, Government Printing Office, Nicosia 1934
2. Mehmet Aziz, The Water-Paris Green Mixture in Anopheline Control in the Tilliria Area, Government Printing Office, Nicosia 1940, 16s.
3. Mehmet Aziz, Report on the Anopheles (Malaria) Eradication Scheme: Karpas-Cyprus, Government Printing Office, Nicosia 1946, 67s.

 
Yararlanılan Kaynaklar:

  1. An, Ahmet, Kıbrıs’ın Yetiştirdiği Değerler (1782-1899), Ankara 2002, s.416-420
  2. An, Ahmet, Tıp Alanında İlk Kıbrıslı Türkler, Lefkoşa 2006, s.40
  3. Fedai, Harid, Kıbrıs Türk Kültürü, Bildiriler-II, Lefkoşa 2003, s.352-362
  4. Antony Kirk-Greene, Glimpses of Empire - A Corona Anthology, I.B.Tauris Publishers, London, New York 2001, s.88-90
(Bu konuşma metni, ilk defa Lefkoşa’daki Yakın Doğu Üniversitesi Tıp Fakültesi’nin, Sürekli Tıp Eğitimi Etkinlikleri çerçevesinde, “Sıtma ve Kıbrıs” başlığı altında, 26 Mart 2013 tarihinde sunulmuştur.)

14 Nisan 2013 Pazar

KIBRIS'TAKİ MÜSLÜMAN-HIRİSTİYAN MEZHEBİ (Roland L.N. Michell)


(Sunuş: Geçen yılki HAS-DER Yıllığında Theodoros Papadopullos’un  ‘Kıbrıs’taki Kırsal Nüfusun Müslümanlığa En Son Geçişi’ adlı makalesinin Türkçe çevirisini sizlere aktarmıştık. Bu yıl da, 104 yıl önce yayımlanmış olan  ‘The Nineteenth Century Journal’ adlı derginin, Mayıs 1908 tarihli 63. sayısında, 751-762. sayfalar arasında yer alan, Roland L.N. Michell tarafından yazılmış ‘Kıbrıs’taki Müslüman-Hıristiyan Mezhebi’ başlıklı makalenin Türkçe çevirisi veriyoruz. Toplumumuzun kökenleri konusunda araştırma yapanların yararlanacağı önemli diğer kaynaklar arasında yer alan C.F.Beckingham’ın makalelerini, önce Yeni Kıbrıs dergisinde (1988 ve 1989) ve daha sonra da bazılarını Halk Bilimi dergisinde (Sayı:21,22 ve 23/1991) yayımlamıştık. –Ahmet An)  

Lady Mary Wortley Montagu, en ilginç mektuplarından biri olan ve 1 Nisan 1717 tarihinde, Edirne (Adrianople)’den, bir Keşiş’e gönderilmiş olan mektubunda, Belgrad’da üç hafta süreyle evinde kalmış olduğu Ahmet Bey ile yapmış olduğu bir tartışmadan söz etmektedir. Hıristiyanlık gibi İslam’ın da bölünmüş olduğu çok sayıdaki mezheplere atıfta bulunduktan sonra, şöyle demektedir:
‘Fakat, görmüş olduğum bütün dinlerden, Arnavutlarınki, bana en fazla özelliği olan olarak görünmüştür... Hıristiyanlar ile Müslümanlar arasında yaşamakta olan bu insanlar, tartışmalarda becerikli olmadıklarından, en iyi dinin hangisi olduğuna karar vermede tamamen yetersiz olduklarını söylemektedirler. Doğruyu hepten reddetmediklerinden emin olmak için, her ikisini de ihtiyatlı bir şekilde izlerler. Cuma günü camiye giderler, Pazar günü de kiliseye. Bunun mazereti olarak da, Kıyamet Günü’nde, bu dünyada hangisinin olduğuna karar veremedikleri, gerçek peygamberin korumasından emin olmaları için olduğunu söylerler. Bunlar gibi, kendi yetenekleri hakkında çok alçak gönüllü bir fikre sahip olan başka bir insanlık ırkının olmadığına inanıyorum.’

Kıbrıs’ta seyahat etmiş veya bu ada ile ilgili kitapları incelemiş olanlar, bu özellikteki bir mezhebin orada da var olduğunu öğrenmiş olacaklardır. Dışa karşı İslam gibi davranırken, gizlice Ortodoks Rum Kilisesi’ne ait olan ve her iki dinin de kurallarına uyan kişilerden oluşan bir toplum, burada dağınık olarak yaşamaktadır.
Bu insanlara Kıbrıs’ta ‘Lino-bambaki’, yani keten-pamuk denmektedir. Kıbrıs hakkında yazan yazarların çoğu, bunlardan kısaca söz etmesine karşın, onlarla ilgili ayrıntılar çok sınırlıdır. Nüfus sayımı sonuçlarında Müslüman olarak  yer alırlar. O nedenle Osmanlı yönetimi altında askeri hizmet yapmakla yükümlüdürler. Hem erkekler, hem de kadınlar, Müslüman  tarzında elbise giyerler ve Müslüman adları (gizli olarak Hıristiyan adları da) taşırlar.

İslamın yetki alanı içerisinde çok sayıda mezhebin gelişmesi ile ilgili olarak Peygamber tarafından öne sürülen tahmin, aşağı yukarı gerçekleşmiş bulunmaktadır. Hayret edilmemelidir ki, Osmanlı İmparatorluğu’nda ırk ve dil çeşitliliği, fetih ve işgal dalgaları, din alanlarında da çeşitli tuhaf olguları ortaya çıkarmıştır.
Dil konusunda, birçok Müslümanın, sadece Hıristiyan yurttaşlarının dilini konuşan veya bunun tersi olan eyaletler görmekteyiz. Örneğin Girit’te sadece Rumca konuşabilen birçok inançlı kişi vardır ve camideki hocanın kendisi de o dilde konuşmaktadır. Küçük Asya’da ve başka yerlerde, sadece Türkçenin konuşulduğu yerler vardır ve Ortodoks Rum Kilisesi’nin ayinleri, bu dilde okunmakta olup, İnciller Türkçe harflere çevrilerek yazılmıştır.

Dinlerin sınırdaş olduğu yerlerde, çeşitli uzlaşmalar ve geçici çözümler olmuştur. Bu, değişik zamanlarda ve Ay ile Haç arasındaki temas noktalarında meydana gelen bir durumdur. Böylece, İslam’ın doğmakta olduğu sırada ve Müslümanlığın ilk zamanlarında, Arabistan’da, Müslümanlıktan zor ayırdedilen  Yahudi-Hıristiyanlar vardı. Bazen, Müslümanların putperestlikten nefret etmesi veya buna karşı olan herhangi bir eğilim, Hıristiyanların aksine, Türkler adına Protestanlara karşı bir hoşgörüye yol açıyordu. (Kraliçe Elizabeth’imizin zamanında sık sık yapılan atıftaki gibi) Sinan Paşa’nın dediği gibi, İngiliz bir kimsenin iyi Müslüman olması için gereken tek şey, eşhedü’yü söylemesi veya inancını kısaca açıklaması gerektiği idi. Ya da Bab-ı Ali’nin Elçisi Ahmet Resmi Efendi’nin Büyük Frederik’e, Türklerin, Protestanları gizli Müslümanlar olarak gördüklerini söylemesi gibi. Katolikler, daha yakın geçmişte, Osmanlı İmparatorluğu’ndan  bazen yaka paça kovulmuşlarken, Protestan misyonerlere hoşgörü gösterilmiştir. Bazen de Müslümanların Hıristiyan hanımları ile karma evlilikler yapmış olmalarına bağlı olarak, batıl inançlar acayip bir şekilde benimsenmiştir. Örneğin, Küçük Asya’daki Müslüman Emirlerin veya prenslerin yaptığı gibi, Hıristiyan cemaat dışında olanların bir özelliği olduğuna inanılan, kötü kokunun yıkanıp giderilmesi için, Rumların yaptığı suya batırma  törenine göre vaftiz etmek.
Ve daha sonra, çoğu kez, inançların çatışmasında, inancın saklanıp saklanamayacağı ve bunun nereye kadar yapılabileceği, hatta yalandan o dindenmiş gibi davranılmışsa, kovuşturmayı önlemek için, bir kişi eğer gerçek inancını yüreğinde koruyup da, dudaklarıyla  reddediyorsa, bunun af edilip edilemiyeceğine ilişkin sorular ortaya çıkmıştır. Bu sorular, zor zamanlarda çeşitli şekillerde yanıtlanmış olup, Kıbrıs’ın Lino-bambakileri de, denenmiş çözümlerden birinin temsilcileri olarak yaşamaktadırlar.

İki çatışan inancın erdemleri üzerinde karar verme durumunda olamayan Arnavut mezhebinin alçakgönüllülüğüne belki de bir karşı görüş, (‘Üç İmparatorluğun Buluştuğu Yer’ adlı eserinde Bay E.F.Knight tarafından tanımlanan) Hancis’te veya Kaşmir’in kayıkçıları’nda bulunabilir. Onlar da aynı zorluğu yaşamış, ama hiçbirini de benimsemeyi uygun görmemişlerdi.
Bu özel mezhebin kökeninin, 1570’de Kıbrıs’ın Türkler tarafından fethini izleyen günlerde aranması gerektiğinde, çok az kuşku olabilir. Ölümcül bir tedhiş, bazı yurttaşlarının başına gelen korkunç kader nedeniyle, birçok Kıbrıslının aklına ilham vermiş olmalıdır. M. de Casnola’nın, birçok Lino-bambaki’nin Latin Kilisesi taraftarı olduğunu söylemesine karşın, bu, hâlâ daha, Rum piskoposlar ile Latin papazları arasında bir tartışma konusudur. Her toplum, onları taraftar olarak iddia etmeyi arzularken, acaba onlar, kesin olarak hangi Kilisenin taraftarıdırlar?

Belki de bu böyle idi. Osmanlının istilası sırasında, Venedik yönetimine olan nefret, Kıbrıslıların birçoğunun istilacılara sempati duymasına ve hatta tedarikçiler olarak yardım etmesine yol açtı. Türk yönetimi olasılığı, hasım Hıristiyan yönetimine tercih edilirmiş gibi göründü. Venedikliler, kendilerini, kendilerinden önceki Lüzinyanlardan daha fazla nefret edilir hale getirdiler. Her ikisi de, ‘bölücüler’i Roma Kilisesine teslim olma durumuna getirmek için, dinsel olduğu gibi, geçici üstünlüklerini de zorla kabul ettirmeye çalıştılar. Venedikliler bütün Rum okullarını kapattılar. ‘Ortodoks’ olana bütün Latin din adamları tarafından yapılan muamele, ‘Müslümanlar’ın kâfir olana yaptıklarından daha acımasız idi: O kadar fazla ki, çok sayıda Kıbrıslı, Küçük Asya’ya göç etmiş,  Bay Duckworth’ün dediği gibi, ‘Müslüman Türklerin kırbaçlarını, Hıristiyanların akrebine tercih etmişlerdi.’ (Kıbrıs Kilisesi, s.33).  Osmanlı fatihi, Ortodoks Kıbrıslı Rumların nispeten lehine olmak üzere hazırlıklı gelmişti. Sadece onların kiliseleri tanındı. Latinlerin büyük bir kısmı aslında ortadan temizlendi. Az sayıdaki kalıntılar da İslam, ölüm veya esareti tercih etmek durumundaydı. O nedenle, nispeten büyük sayılarda İslamiyeti benimseyerek, kovuşturmadan kurtuldular.
Öte yandan, Lefkoşa ve Mağusa’nın kuşatılmasından sonra istilacılar tarafından Rumların ve Latinlerin gelişigüzel katliamı yer almış ve Lino-bambaki mezhebi büyüyerek, en ikna edici gerekçe olan korku yüzünden, her iki unsur tarafından da sağlamlaştırılmıştır. M. de Cesnola’nın değindiği gibi bir tartışma, kuşkusuz arada sırada ortaya çıkacaktı. Britanya’nın işgalinden beridir, her iki Kilisenin de bir ölünün gömülerek ortadan kaldırılması konusunda çekiştikleri vakalar olmuştur. Latin Kilisesi, ara sıra, okulların kurulması ve diğer yollar ile mezhep üyelerine sahip çıkmaya çalışarak, kendisini göstermiş bulunmaktadır. Fakat bu, her zaman Rum Kilisesi’nin karşı eylemi ile yenilgiye uğratılmıştır.

Baskı ve yağmalamaya dönük ilk hareketleri, kuşkusuz, zaman zaman işgali yapanların fanatik olayları izlemiştir. Daha son zamanlarda (1821’deki Yunan ayaklanması ile ilgili olanlar dışında), bu, belki de seyrekti. Fakat şimdi yaşamakta olanların bile hatırladıklarına göre, Türk hükümetinin emri ile bastırılmış olmalarına karşın ,ayrılmalara karşı durmada baskı uygulama girişimleri yapılmıştır.      
Türk yerleşimciler, olayların normal akışı içinde, daha fazla tercih edilen ve sulanan arazileri işgal etmek üzere geldiler. Bu kişilerin etkisi, çeşitli şekillerde kendini gösterecekti. Az sayıda olmayan yerli halk, İslam’ı canını ve mülkünü güvence altına almak veya maddi avantajlar sağlamak için ihtiyatla karşıladığını duyuracaktı. Ayrıca, mümkün olanın da ötesinde, Türkler, seyrek olmayan bir şekilde, yerli Hıristiyan kadınları kendilerine sahiplendiler. Bu kadınlar, kural olarak Müslüman olacaklardı. Fakat birçok vakada, iradeleri dışında feragat ettikleri inancı, gizli olarak korumak, kendi eşlerinin dinini baltalamak veya çocuklarını kendi halklarının yolundan giderek yetiştirmek için ellerinden geleni yapacaklardı.

Bu mezhep, adanın her tarafından bulunmaktadır. Britanya’nın işgali sırasında (1878), Lino-bambakilerin sayısının 1200’den fazla olmadığı söylenmiştir: Bu, belki de bir önemsememedir. O tarihten bu yana, mezhep, daha önce olduğundan daha hızlı bir şekilde küçülmüştür. Daha önceleri, çeşitli nedenler ve özellikle Rum unsurun sayıca ve refah açısından artan üstünlüğü yüzünden, yıldan yıla aşamalı ve düzensiz bir azalma olmuştu. Bizim yönetimimizin kurulması, doğaldır ki, bocalamakta olanların, daha cesur bir şekilde Kiliseden yana olmalarını teşvik etmeye yöneltmiştir.
Şimdiki durumda, bütün insanların da Lino-bambaki olduğu hiçbir köy bulunmamaktadır ve son kuşağın tamamen bu inanışta olduğu nüfusa sahip yerler vardır, ama şimdi tek bir Lino-bambaki bile bulunamamaktadır. Sadece, bu mezhebin uzandığına veya var olduğuna dair bir sonuç çıkarılabilen ve yok olmaya yüz tutmuş Müslüman mezarlıklarının bulunduğu köyler vardır. Yine, içinde Türkler (Lino-bambakiler dahil) ile Hıristiyanların her nasılsa eşit olarak bölündüğü karma köyler de vardır. Tipik Lino-bambakilerin en iyi olarak araştırılabileceği yerler buralarıdır. Bir hocası ile bir cami vardır ve İslam’ın ruhunu devam ettirmek için gereken her şey de budur ve bir de kilise vardır. Her iki inanışın da okulları vardır. Bu tür bir köyde,  mezhebin bu tür canlılığı bazen kısmen, adadaki Britanya’nın kiralama süresinin anomalisi yüzünden tehlikeye atılmış duygular nedeniyledir. En sonunda, Kıbrıs’ın bu günlerden birinde, Bab-ı Ali’ye geri verileceğine ilişkin uzun süredir kaybolmayan bir fikir vardır ve belki de bu duygu, bazı durumlarda her iki inançta da kurtarıcı erdemler bulunabilir diye bir önsezi ile denk gelmektedir.

Daha önceleri, Lino-bambaki köylerinde, özellikle omurganın dik tutulması gerektiği görülen yerlerde, bir inanç sağlamlığı  ruhunun devamına Türkler tarafından önemli bir özen gösterilmekteydi. Bu, kaza merkezinden veya kişilerin dindarlığı yoluyla etkilenmekteydi. Belli zamanlarda, özellikle Ramazan ayı süresince, hemen hemen bütün böylesi köylere bir hoca gönderilmesi olağandı. Bu, görüntüyü korumuş ve geriye kaymayı vazgeçirmişti. Ayrıca, komşu kazalarda bulunan ve bazılarının her yıl Kıbrıs’ı ziyaret ettiği, gezici hocalara da iş sağlamıştı. Onlar, böylesi bir görevi almaktan mutluydular ve herhangi bir yerdeki geçici görevlerinin sonunda, toplumdan bir para toplamaktaydılar. Geçmişe doğru ne kadar bir hayal kurarsak, Müslümanlığın dışa yönelik uygulanmasını o kadar fazla bir şekilde telaffuz ederek düşünmeliyiz. Mısır, Girit ve başka yerlerde görüldüğü gibi son zamanlardaki Türk gücünün azalması, Kıbrıslı toplumlarda da tartışılmadan olamaz ve Hıristiyanlığa doğru olan eğilimleri güçlendirirken, yabancı konsolosların etki ve uyanıklığı, bazı kıta eyaletlerine kıyasla, bu küçük ada eyaletindeki gizli fanatiklik üzerinde daha güçlü bir denetim kurmuştu.
İslamın uygulamasının ılımlı ve zamana hizmet eder şekilde olduğu köylerle ilgili olarak birçok eğlendirici hikayeler anlatılmaktadır. Bunlar, daha çok Kıbrıs’taki Osmanlı yönetiminin son günleri ile ilgilidir. Böylesi yerlerde, gerçek bir ‘Türk’, özellikle polis dahil, herhangi bir üst düzey yetkili aniden ortaya çıkarsa, Müslüman inancının sağlamlığı hakkındaki herhangi bir kuşkuyu dağıtmak için hemen bir telaş ve bir gösteri yapılmaktaydı. Uzak bir köyde olduğu gibi, bir sabah bir Rum piskopos gelmiş ve bütün cemaat saygılarını dile getirmek üzere yanına gitmişler. Akşama doğru, bir Türk yetkili köye gelmiş ve köylüler, ona karşı inançlı Müslümanlar gibi konukseverlik göstererek, onu ağırlamaya koşmuşlar!

Böylesi durumlarda domuz sahibi olma, çeşitli alaycı anektodların artmasına neden olmaktadır. Kıbrıslı, İrlandalı gibi, domuzuna değer verip onu sevmektedir ve onu besleyebilen her aile, en az bir tane bulundurmaktan geri durmamaktadır. Bir Lino-bambakosun evinde kirli bir domuz görülmüşse, doğaldır ki Hıristiyan bir komşuya ait olmalıdır ve oradaki yerinden kaçmıştır. Yazarın bir arkadaşı, bir zamanlar Hasan diye anılan (öteki adı Nikolas) birinin duvarın üzerinden bir arkadaşına ve din kardeşine Cuma günü şöyle çağırdığını duymuştu: ‘Ben camiye gidiyorum. Sen de geliyor musun?’ Nikolas yanıt vermiş: ‘.....’ya git! Ben domuzumu temizliyorum.’ Bu arada söyliyelim, domuz, bazen ‘enmpentheros’ (kaynata) adı ile anılır ve Türklerin olduğu yerde kaynata adı, bu adla, tanınmayacak şekilde, uygun olarak söylenebilir.
Şimdi de toplumun sıradan üyelerinin yaşamlarına bir bakalım.

Daha önce söylendiği gibi, bütün dıştan görünüşte, Lino-bambakiler, Müslümandırlar, ama aile içinde birbirlerine Hıristiyan adlarıyla hitap ederler.
Bazı yerlerde, iki dinde de sık kullanılan adların verilmesi tercih edildiği söylenmektedir: Örneğin Süleyman (Solomu), Yusuf (Yosif) vs. Fakat bu kesinlikle bir kural olma durumu değildir. Müslüman adı açıktan verilmektedir. Bununla eşzamanlı olarak Hıristiyan vaftizliği konusu gelmektedir. Vaftiz işlemi, bu amaçla çağrılan bir papaz tarafından gizlice yapılmaktadır: Bir vaftiz babası (nonos veya anadohos) atanır. Çocuğun yetiştirildiği ortam bu şekildedir: İki adla çağrıldığında da karşılık vermek; iki dine de ait olduğunu zaman içinde öğrenmek ve ilk yaşlarından başlayarak, gereken din gizlemesini uygulamalıdır.  Eğer bu çocuğun ileride mesleğindeki karakter gelişmesinde, neden olan şey bir etki yaratırsa, biri, bunun küçük bir suçlama olduğunu öne sürebilir.

Birkaç yıl geçer ve sünnet (peritumi) sorunu kendini ortaya koyar. Bu dinsel tören, şimdi uygulanmaktadır veya ileride değinilecek başka düşünceler yüzünden olduğu gibi, köydeki itibar veya Müslüman etkisi nedeniyle bir başka biçimde bundan kaytarılmaktadır. Son zamanlarda, erkek Lino-bambakilerin  belki  de yüzde beş veya altısından fazla olmayan bir kısmı, bu töreni yaşamışlardır.
Sırada şimdi de okul ve eğitim sorunları var. Britanya işgalinden önce, köy okulları sayıca azdı. Bu tarihten beridir, sayıları ve öğretim kalitesi büyük ölçüde arttı ve eğitim sorunları, yeni zorluklar çıkardı ve birçok vakada maskeyi çıkarıp atmak için bir neden sundu. Bir Müslüman okulunun bulunduğu karma köylerdeki birçok Lino-bambaki, din konularının tamamıyla savuşturulacağına dair, bazen hoca ile yapılan bir taahhüt üzerine, çocuklarını buraya göndermektedirler. Hoca, yazar tarafından bilinen bir vakada, kendini çok da kolay olmayan bir durumda buldu. Bu dinsel konuların hepsini ima etmekten kesinlikle sakınmak mümkün değildi ve anne babası, onun, şu veya bu dini mutlaka benimsemeleri gerektiği doğrultusunda zaman zaman bir dokundurma yapmasından  çok gücenmişlerdi. Bir defasında, Müslümanlığa belirgin eğilimi olduğu görülen bir öğrenciyi camiye götürmüştü. Oğlan çocuğunun babası, oradan geçmekteydi ve caminin içine baktı. Oğlunun içeride dua etmekte olduğunu gördü. Baba, oğlunu derhal okuldan aldı ve eve götürürken şöyle dedi: ‘Seni okula bunun için göndermedim!’ Hem bu hoca, hem de ondan önceki hoca, Lino-bambaki unsurun neden olduğu zorluklar yüzünden bu yeri savunulamaz bulmuştu.          

Askerlik hizmeti de, son zamanlara kadar yüzleşilmesi gereken bir sorundu. Yükümlülük onsekiz yaşında başlıyordu ve Lino-bambakiler de dahil, belli sayıdaki Türk, her yıl askerliğe gitmek zorundaydı. Muafiyet 50 (Türk) lirası karşılığı satın alınabilirdi ve yargıya rüşvet vermek için fırsat, kuşkusuz tanınmaktaydı. Bununla beraber, hiç kuşku yok ki, asker yazan yetkili, imansızlık şüphesi duyulan köylerdeki insanlar için, farklı ve daha sert önlemler uygulama doğrultusunda talimat almaktaydı.  Örneğin eğer köy, normal koşullarda on tane genç çıkarması gereken bir köy ise, bunun iki katı sayıda genç askere çağrılmaktaydı ve tek olan oğlan çocuklarının askerlik yapmaması kuralına uyulmamaktaydı. Lino-bambakilerin askere alınması, Rodos, Küçük Asya veya başka bir yerde, beş yıllık kapalı hizmet için hazırlanmıştı. Orada Cuma günleri, belki de hayatında ilk defa, camiye gitmek zorundaydı ve secde üzerinde kendini kaybolmuş halde buluyor ve yakınındakilerin yaptıklarını seyretmek zorunda kalıyordu. Böylece, kendinin sözde ait olduğu dine, belki de evde kalmış olsaydı, ondan daha fazla bir şekilde, saygı göstermesini öğrenmiş oluyordu. Fakat onun kuşkulanılan inanç sağlamlığı olgusu, onu kamp veya kışlaya kadar izlemekteydi. Askerlik hizmetini Rodos’ta yapmış olan bir Kıbrıslı, bir defasında bununla ilgili olarak, bir suç ile itham edildiği zaman, Allah ve Peygamber adına yemin etmiş ve Kıbrıs ile tanışmış olduğunu ona bildiren ve subay olan komutanı tarafından gözaltına alınmıştı. Komutan daha sonra ona, köyü ve köy kilisesinin koruyucu azizi ile ilgili olarak sorular sormuş ve ayrıca onun, Aziz Yorgos adına yemin etmesi gerektiği talimatını vermişti.         
Daha sonra daha romantik olan kur yapma ve evlilik mevsimi konusu gelir. Lino-bambakiler, bir kural olarak sadece kendi aralarından biri ile evlenirler. Bir köyden olanlar, çoğu kez öteki köyden kız bakarlar. Yaşamın ikili yönü tabii ki devam ettirilir. Nişanlanma,-ki Doğu’da, Batı’da olandan çok daha fazla resmi bir durumdur- Müslüman usulüne göre, açıkça kutlanmaktadır ve uygun izin, gereken şekilde dinsel yetkiliden alınmış olur. Müslüman evlilik törenleri, zamanı gelince bunu izler. Mutlu güveyi, kendi sağdıç (Lino-bambaki veya Müslüman toplumdan gelen evlenme töreninin ustası)’ını seçer. Öte yandan da, ileride yapılacak olan gizli Hıristiyan birleşmesi için, kendi yoldaşları arasından bir kumbaros (en iyi adam) sağlar. Hem Türk, hem de Hıristiyan toplumlardan  dostlar, Perşembe akşamı (yani Türkiye usulü Cuma akşamı) yer alan Müslüman evlenme şenliklerine davet edilirler. Hıristiyan usulü evlilik, gizlice ve genellikle bir Pazar gecesi, ya derhal müteakiben, ya da Müslüman töreninden önce yapılır. Sadece akrabalar ve yakın dostlar davet edilir.

Şimdi anlatılacak olan olay, M---- köyündeki insanların hafızalarında kalan bir düğünde meydana gelmiştir. Düğün töreni, şenliğe ilişkin bir ortam içinde bir papaz tarafından yürütülmektedir ve bir hoca, beklenen Müslüman töreni açısından, gerekeni yapmak üzere, bir başka köyden oraya gönderilmiştir.  Değerli hoca, zamanından çok saat önce gelmemiş olsaydı, her şey çok iyi gidecekti. Bu yüzden bir karışıklık sahnesi ortaya çıktı. Kapı, acele ile kapandı ve hoca, ‘harem’in, gelini tören için hazırlamakta olduğunu haber verdi. Zamanı gelince de, vefalı Müslümanlar, bir Müslüman düğünü için bütün onur nişanlarını taktılar.
Lino-bambakos, bir kural olarak, kızını, evlenmesi için, gerçek bir Türke vermez, ancak Türk güveyi, topluma katılmaya rıza gösterirse, bu olur. Bu durumda, onun, gecikme olmaksızın, vaftiz edilerek, Hıristiyan topluma katılacağına dair gizli bir karar vermiş olması gerekir.

Bu çok karışık durum yüzünden, çeşitli türde zorlukların ortaya çıkabileceği  kolayca tahmin edilebilir. Eğlendirici aşk, kaçırma ve entrika olayları çoktur. Birçok delikanlı ve genç kız, dinsel çekinceler konusunda, hassas tutkunun kaçınılmaz  zorlamasının getirdiği sınır çizgisini aşıp, ayartıldılar.
Hıristiyan ve Müslüman takvimleri, onların oruçlarını ve şenliklerini getirdi ve  Lino-bambakos, bunların hepsinde de, kendi kararsız gidişatı ile yolunu buldu. Onun, dünyanın iyi şeylerini iki toplum ile paylaşması, tabii ki, sık sık bir şaka konusu oldu. Aslında onun genelde yaptığı, Türklerin Bayram şenliklerini ve Ortodoks Kilisesi’nin Paskalya ve diğer eğlencelerini neşe ile kutlamaktır. 

Lino-bambakinin aklını en fazla çalıştırdığı zaman, belki de ölümün yaklaştığı zamandır. Lady Mary Montagu’nun Arnavutlarının boşverir bir şekilde bir yana süpürdüğü ve çözüm için daha iyi bir dünyaya bıraktığı kafa karışıklıkları, bir çok değerli köylünün ölüm yatağını rahatsız etmiş olmalıdır.  Defin işlemi, Türk mezarlığında yer alır ve Hıristiyan ayini veya tesellileri, ölüm saatinden önce gizlice yapılmalı ve bundan sonra her şey, Müslüman usullerine göre olmalıdır. Fakat burada, başka konularda olduğu gibi, son yıllarda daha çok gevşeklik ve ilgisizlik hüküm sürmektedir, özellikle bukalemun benzeri bu mezhepten kişilerin çok az sayıda kaldığı köylerde ve belki de, asla bir camiye girmemiş veya bir papaz veya hoca ile konuşmamış olan, az sayıdaki üyelerin olduğu yerlerde.  Ölümde, sadece şu sorun ortaya çıkar: Son dinsel usulü uygulamak için hangi dinin adamı çağrılmalıdır? Bunun sonucu olarak da, zorluğun çözümlenmesi, her zaman kolay olmamıştır. Örneğin bir vakada, uzun süre adadan uzakta kalmış olan bir Kıbrıslı adam, geri dönmüş ve bundan kısa bir süre sonra da kasabaların birinde ölmüş. İnancının ne olduğuna ilişkin olarak kuşkular varmış. Hem kiliseye, hem de camiye gittiğine dair kanıtlar ortaya konmuş. Sonunda Lino-bambaki cemaatini asla resmi olarak terk etmemiş olduğuna karar verilmiş ve bir Müslüman olarak gömülmüş.      

Bir başka vakada, bir kazanın en büyük kasabasının Kadısı, yerel yetkiliye şikayet ederek, Müslüman bir kızın bir Hıristiyan mezarlığına gömülmüş olduğunu söylemiş. Bir Müdir (ilçe yöneticisi), araştırıp, durumu rapor etmesi için oraya gönderilmiş. Araştırması şunu göstermiş ki, kızın babası olan Ömer (öteki adı Konstantinos), kendisinin Hıristiyan olduğunu beyan etmiş. Öte yandan karısı da, kendisinin bir Müslüman olduğunu söylemiş ve devam etmiş: ‘Ama bir Müslüman olan kızım, Hıristiyan olup, Pelagiya adını alarak, ölümünden birkaç gün önce vaftiz olmuştu.’ Bu, sorunu çözümlemiş ve Kadı bu şekilde resmen bilgilendirilmiş. Bu arada baba, sadece kuşkucu biri değil, siyaseti iyi beceren biri imiş, bir oraya, bir buraya sürükleniyormuş. Hâlâ daha kararlı bir Müslüman olan karısı, çeşitli tartışmalardan sonra, belli şartlar altında eşi ile birlikte kalma rızası göstermiş. Örneğin, kendi inancı açısından rahat bırakılacak ve Ömer evde domuz eti yemeyecekmiş. Adamın, başka yerlerde bu lüks ile kendini şımartmakta olduğu bilinmekteymiş, fakat eve dönmezden önce, dikkatlice ve alışılmadık bir boy abdesti almaktaymış.  Karısı, sık sık başka köydeki kendi din kardeşlerinin yanına dönme tehditinde bulunmaktaymış ve Ömer de bu durumlarda, enerjik bir şekilde, İslam dinine bağlılığını protesto etmekteymiş. Son zamanlarda çıkan bir yasaya göre Müslüman köy kuruluşu olarak okul ücretini ödemek üzere davet edildiği zaman, onun gerçekçi olmadığının bir örneği ortaya çıkmış ve kendisinin Hıristiyan olduğunu kesinlikle vurgulayarak ifade etmiş. Bunu takiben Ortodoks Rum toplumunun bir üyesi olarak vergilendirilince de, Peygamberin sadık bir izleyicisi olduğu gerekçesi ile vergiden muaf tutulmasını istemiş.
Bu çifte yaşamın ortaya çıkarabileceği zorlukların bazılarını gösterebilmesi için birçok vakadan bir tanesi de şudur: Bir Lino-bambaki olan Bayram, Ayşe (sonradan Marangu) ile evlenmiş. İki erkek ve bir kız çocukları olmuş. Emete adlı kız, bir Lino-bambaki ile evlenmiş ve kısa süre sonra her ikisi de ‘aydınlanmış hale gelmiş’ ve açıkça Hristofi ve Maria adlarını almışlar. Bir erkek çocuklarının adı Abdullah (sonradan Minas) olup, Hıristiyanlığı benimsemiş. Öteki, Lino-bambaki olarak kalmış ve aslında başka bir köyden tam bir Türk ile evlenmiş. Bütün çocukları henüz Lino-bambaki iken, babaları olan Bayram ölmüş ve geriye kalan malları, Osmanlı (Müslüman) yasalarına göre paylaşılmış. Annenin, daha önce evlenmiş olduğu kocasından kendisine geçen kendi malları varmış. Anne, bir Hıristiyan olarak ölünce, annenin (ve Bayram’ın) bütün çocukları da Kilise’ye alınmış, zira annenin malları, Osmanlı yasasına göre paylaşılacak ve Hıristiyan olan çocuklar etkilenecekti. Fakat karışıklık şimdi başlamış. İki erkek evlat kavga etmiş. Minas, kardeşi Yusuf’un, hâlâ daha Müslüman olması nedeniyle, Hıristiyan olan annesinden miras almaması gerektiği konusunda itiraz etmiş. Bununla beraber Yusuf, bunu reddetmeyi uygun bulmuş. Sonuçta, konu mahkeme önüne getirildi. Mahkeme, Yusuf’un bir Müslüman mı, yoksa bir Hıristiyan mı olduğuna karar vermek zorundaydı. Oturum sırasında sünnet konusu ortaya çıktı. Yusuf, bu töreni yapmadığını kanıtladı. Kadı bu hususu göz önüne aldı ve ileri sürülmüş olan diğer inandırıcı kanıtlar karşısında, bunun davayı etkilemeyen bir husus olduğuna karar verdi. Tanıklar tarafından kefil olunan adı, elbisesi ve hayatından daha birçok inandırıcı olgular, onun asla Hıristiyanlığı kabul etmediğinin yeterli kanıtı olarak varsayıldı. Bunun sonucu olarak da kadı, onun, bir Müslüman olarak, açıkça Müslümanlığı reddetmiş olan annesinden miras alamayacağına karar verdi. Bu vaka, o zamanlar, Lino-bambaki toplumu üzerinde ve hiç olmazsa o mahallede önemli bir baskı yarattı. Mahkemeye intikal etmiş olan bazı başka vakalarda da, Kadı’nın kararı, sünnet sorunu ile ilgili olarak verildi, dendi. Bunun sonucunda, birçok Lino-bambaki, miras konularında herhangi bir kuşkuyu önlemek için, sünnetli olmuş olmaya çok dikkat ettiler.

Mülkiyet ve mirasla ilgili olarak ortaya çıkan çeşitli karışıklıkların bazılarını izlemek için, sadece Osmanlı hukuku ile değil, ayrıca Britanya’nın işgalinden bu yana kabul edilmiş olan yasaları ve yönetmelikleri de bilmiş olmak gerekecektir.
Aynı aile içindeki bölünmeler, çoğu kez, genellikle mallarla ilgili olarak yer almaktadır. Bazen nezaket duyguları yürürlükte olur. Bir vakada, köyünün Muhtarı (lideri) olan genç bir Lino-bambaki, açıkça Hıristiyanlığı kucaklamıştı. Türk Hükümeti altında çeşitli küçük atamalarda görev almış olan babası da, aynısını yapmaya eğilimli idi, ama ‘böyle davranmaktan utanıyordu’. Bir ‘Türk’ olarak öldü ve iki görüş arasında durmuş olan karısı, kocasının ölümünden sonra, sadece oğlunun yapmış olduğunu yaptı.

Eğlendirici olaylar, unutkanlık anları yüzünden olmaktadır. Çok doğru bir şekilde Türk stilinde giyinmiş ve peçe takmış olan bir hanım, bir satıcıdan portakalın fiyatını sormuş ve aldığı yanıttan  hayrete düşerek, ‘Panayia mu!’ (Oo, Kutsal Meryem Anam!) diye çok sık kullanılan bir Rumca hayret ifadesinde bulunduğunda, dinleyenlerin çok neşelenmesine neden olmuştu.
Lino-bambaki köylerine gönderilen hocaların ziyaretleri de, birçok öykünün ortaya çıkmasına fırsat vermiştir. Küçük bir kilisesi olan P---- köyüne Ramazan ayında gönderilmiş olan bir hoca, beklenilmeyen bir zamanda köye varmış. Hiçbir köylüye rastlamayınca, o sırada ayinin hemen bittiği kiliseye doğru yönelmiş. Cemaatten bazıları Lino-bambaki imiş ve hocayı görünce acele ile dışarıya çıkmışlar. Genç bir Lino-bambaki yakalanmış ve hoca ‘Nedir bu?’ diye sormuş. Hoca, daha sonra kilisenin içinde dolaşmış ve ikonaların önünde yanmakta olan ince mumları söndürmüş. Hoca, çekilmiş kılıcı ile tasvir edilmiş olan Aziz Mikail’in ikonasına yaklaşınca, genç adam şöyle demiş: ‘Bunu söndürmezsen daha iyi edersin. Aziz Mikail öne atılıp, seni kılıcı ile cezalandırabilir. Böyle şeyler olmuştur.’ Hoca diğer bütün mumları söndürürken, onun tavsiyesine uyarak, o mumu söndürmemiş. Köylüler, ziyaretçilerinin ayrılmasını hızlandırmak için, birçok başka vakada olduğu gibi, bu vakada da, hocaya verilecek parayı hevesle toplamışlar.

Bunlar, Türklerin politikası ve bu mezhebe karşı İslam’ın tavrı ile ilgili olarak, tabii ki zamanla değişmiştir. Lino-bambakiler, Müslümanlığı açık bir samimiyetle icra ettikleri sürece, yetkililer tarafından ona göre işleme tabi tutulmuşlar ve gerçek inananların bütün ayrıcalıklarına sahip olmuşlar. Herhangi açık bir ihanet, tehlikeli idi ve dininden dönen kimse, cezaya maruz kalıyordu. Bir köy, dengeleme yaptığı şüphesi altına girerse, örneğin bir hoca veya başka bir özel görevli, bir toplumun kalben gâvur olduğunu rapor ederse, o yer, memnuniyetsizlik ile karşılanırdı. Böylesi döneklik şüphelerine bağlı olarak, öteki komşu köylerdeki insanların mallarına verdiklerinden daha yüksek miktarda vergi vermesi için değerlendirilen yerler, şüphesiz vardır ve askere alma yöntemleri, daha önce de belirtildiği gibi, çok daha ciddi olarak uygulanmaktaydı. Tabii ki, son zamanlarda, Hıristiyanlığa eğilimleri olanlar, giderek daha az korkmaya başladılar. Dinsel gözetim gevşetildi ve sonunda, bu özgürlük çağına kadar, ciddi şekilde yalnız bırakıldılar ve dindar Müslümanların ağır aşağılamasına layık olan ‘murtad’ (dönek) olarak kabul edildiler.
Rum Kilisesinin tavrı, en doğru olarak görünmektedir ve akıllıca mesafe koyma ve incelik olarak işaretlenmiştir. Tahmin edilebileceği gibi, köylüler arasında mezhebe nasıl davranılacağı konusunda, fikir açısından yerel farklılıklar, zaman zaman ortaya çıkmıştır. O nedenle, küçük bir toplum içindeki belirli köylüler tarafından, mezhebin üyelerinin kiliseye kabul edilmemesi gerektiği önerilmiştir. Ötekiler de şöyle demişlerdir: ‘Niçin onları dışlamalıyız? Onlar, sakin insanlardır ve hiçbir zarar vermiyorlar. Bir uçurumun kenarındaki insanlar gibidirler. Belki kendi kendilerini hâlâ daha kurtarabilirler. Şüphesiz ölmeleri gerekir diye onları bu uçtan itmek bizim işimiz değildir.’ Ve bu fikir etkili oldu.

Ancak Lino-bambaki inancının hem Hıristiyanlar, hem de Müslümanlar tarafından, hiç bir küçük horlama ve güvensizlik olmadan, bir ikiyüzlülük dini olarak kabul görmesi gerektiği, doğaldır. Ortalama bir Kıbrıslıya, bu mezhep hakkında ne düşündüğünü sorarsanız, etkin olarak şöyle diyecektir: ‘Bir anda Türk olduğunu ifade eden, başka bir anda da Hıristiyan olduğunu söyleyen bir adam hakkında ne düşünebilirsiniz? Böylesi bir adama güvenebilir misiniz?’ Aslında toplum çoğu kez, bütün en kötü başarısızlıklar ile anıldı: Lino-bambakilerin, kötü tipli, hırsızlar, yalancılar vb gibi insanlar olmaları gerektiği şeklinde imalar yapılmaktadır.  ‘Ona Hıristiyan olup olmadığını sorduğunuz zaman, ‘Hayır’ diyen ve bir başka zaman da, eğer işine gelirse, ‘Evet’ diyen bir adama nasıl inanabilirsiniz?’ Bu ‘yarım-yarım’lardan birini, bir zamanlar tanıyordum ve mahkemeye tanık olarak çağrılmıştı. Eğer ben yargıç olsaydım, böylesi bir ikiyüzlünün eline hem bir Kuran, hem de bir İncil verir ve ikisinin üzerine de yemin etmesini isterdim.’ Bunlar, mezheple ilgili olarak yapılan alışılmış yorumlardır.                           
Fakat genel olarak Rumlar, konunun mizahi yönünden, herhangi başka birinin etkilendiğinden daha fazla etkilenmişlerdir. Lino-bambaki (keten-pamuk) konusuna dokundurmalar, her zaman bir gülümsemeye yol açar ilk olarak. Daha sonra devam edilirse, her zaman mizahi yapılı anektodlara yol açmaktadır ve bunlar, genelde mezhebin aleyhine olup, başlıkları da tabii ki gülünç olan bir şeyi düşündürmektedir.

‘Lino-bambakos’ terimi, genellikle bu uyuşmacıların anıldığı terim iken, bazı başka sıfatlar da onlar için kullanılmaktadır. Bir sonraki en çok kullanılan ad, oldukça ilginç bir kökene sahip olan ‘Apostolik’ (havarilerle ilgili)’tir. ‘Apostolikos’ terimi, harubun bir çeşidine veya keçiboynuzu ağacına verilmiştir ki sığır gıdalarında çok kullanılan, tohum kabuğunu taşımaktadır ve bu ağaç, bazen Aziz Yahya’nın yediği keçiboynuzu ağacı olarak düşünülmektedir. Harup ağaçları, genellikle, iyi tohum kabuğu oluşturması için aşılanmış olmalıdır. Yabani ağacın meyvesi, domuzlara yem olma dışında, hiçbir değere sahip değildir. Ama orada burada, doğal durumlarında meyve taşıyan, ama aşılanmış ağaçların meyvelerinin kalitesi ile eşit olmayan ağaçlar vardır ve aşılanmış ağaç meyvesi ile karıştırıldıkları zaman, pazarlanabilmektedirler. Bu ağaçlar için apostolik terimi kullanılmaktadır ve Kıbrıs’taki Tarım Dairesi’nin eski Müdürü olan Bay Gennadius, bu türe, ‘Allah tarafından gönderildi’ diyerek, üstünlüğünün herhangi bir insan eylemine bağlı olmadığını tahmin etmekte belki de haklıdır. Hem yabani, hem de geliştirilmiş nitelikleri paylaşmış görünen bir ağaca verilen isim, bu iki taraflı din için kendisini uygun olarak önermektedir. Lino-bambakos, ayrıca ‘mezos’ (mezzo) olarak da anılmaktadır ve ‘patsalos’ (alacalı) (Vot. LXIII-No.375, 3E) gibi terimler de kullanılmaktadır. Ayrıca, bazen, bir köy, mezhebin özelliklerini taşıyan bir yer olagelmişse, bir lâkap olarak  anılmaktadır. Böylece bu kategoriden bir köy olan Monagri köyünden bir adama Monagriti demekle, onun bu topluma ait olduğu ima edilmektedir. Türkler, bazen ‘mezzokerto’ terimini kullanmaktadır.  
Çok yıl geçmeden bu mezhebin varlığının ortadan kalkacağı ihtimali vardır. Rum unsurun sayısal olarak üstünlüğü, okullardaki büyük artış ve  tam bir hoşgörünün kurulmuş olması, olası nedenlerdir ve bu çözücülere ek olarak, toplumun aşağılama ve alay ile karşılandığı söylenmeden, gözden düşme eklenmelidir. Çoğunluğu Hıristiyan olacaktır; ama hemen hepsi de değil. Çünkü, son zamanlarda konuya ilgi duymuş bazı Türk yerleşimciler tarafından atılmış olan enerjik bazı adımlar yüzünden, bazı yerlerdeki Lino-bambakiler, kesin olarak Müslümanlık için fikir belirttiler. Bu arada, kendi yolunu seçmek için mutlak özgürlüğün olduğu bugünkü durumda mezhebin araştırılması, tamamen ilgiden yoksun değildir.