NAZİF SÜLEYMAN EBEOĞLU (1921-2007) VE ESERLERİ

          Nazif Süleyman Ebeoğlu, 5 Şubat 1921’de Lefkoşa’da doğdu. Babası Ebeoğluları’ndan Türkiyeli tüccar Süleyman Ebeoğlu (1877-1963), annesi Alaybeyler’den Kıbrıslı Fazıla Hanım’dır. Kendinden büyük iki erkek kardeşi daha vardır: Avukat Hakkı Süleyman Sonder (1910-1996) ve öğretmen Reşat Süleyman Ebeoğlu (1913-1973).

İlköğrenimini Ayasofya ilkokulunda yaptıktan sonra, Rüştiye’ye devam etti ve 1938 yılında Lise’den mezun oldu. Aynı yıl Beyrut’a giderek, oradaki Amerikan Üniversitesi’nde Yüksek Ticaret tahsili yaptı. Buradan 1940 yılında mezun oldu ve aynı yılın sonuna doğru Lefkoşa’daki Lise’ye İngilizce öğretmeni tayin oldu ve uzun yıllar bu görevini sürdürdü.

Nazif Süleyman Ebeoğlu, Lise’nin Kaynak dergisinde yer alan bir makalesinde şöyle demekteydi:

“Esasta öğretmen olmak aklımdan geçmiş değildi. Hele Beyrut’ta ticaret tahsili yapmak hiç de düşündüğüm birşey değildi. Felsefe tahsili yapmış olmayı çok isterdim. Birçok hususi sebep buna mani oldu.

Şark müziğinin şiddetle aleyhindeyim. Gayet monoton, melankolik ve birçok hallerde adeta bir iniltiyi andıran bu müziğin Türk inkılabının ruhuna uygun olmadığı kanaatindeyim. Zaten müziği, şark ve garp musikisi diye ayırmanın tamamı ile hatalı olduğu kanaatindeyim. Müzik ya iyi veya fena olur. Bizim musikimizde de canlı, hareketli, insanı hayata bağlayan nağmeler eksik değildir. Bunlara bilhassa halk türküleri arasında rastlarım. Bu gibi parçaları alarak üzerinde işlemeli, onları harmonize etmeliyiz. Bir Türk sanatkârın batı tekniği ile yazdığı bir müzik parçası Türk müziği değil midir?

Musikimizde bir inkılâp yapmamız lazımdır. Eğer ananelerimize bağlı kalarak terakki yolunu tutmuş olsaydık, bugün hâlâ tekkeler açık kalacaktı. Endüstri, ticaret, hatta sanatta garp tekniğinden bihaber olacaktık. Edebiyatımızda batıya yöneldiğimizi unutmamalıyız. Musikimizde de bunu yapmalıyız. Batı tekniği ile çalışmalıyız. (Batı müziğinden, Şark müziğinden daha berbat olduğuna inandığım caz müziğini kastetmiyorum.) Takdir ettiğim musikişinaslardan Strauss, Şopen, Wagner, Paganini ve modernlerden Jeromekern başta gelmektedir.

Genç nesil kendi kendini bulmuş olmasına rağmen, edebiyatımızın istikbali bakımından doğru yoldadır. Daha bir müddet edebiyatımız istikrar bulmayacak gibi görünüyor. Buna da sebep, lisanımızın bir takım kararsızlıklar içerisinde bocalamasıdır. Lisansız edebiyat olmaz. Müfrit Öztürkçe’nin tutunmadığını görüyoruz. Bu tatbik kabiliyeti olmayan teşebbüs, yerini mütedil bir Türkçeleştirme cereyanına terketmiştir.

Çeyrek asra kadar Türk Edebiyatının beynelmilel bir hüviyet arzedeceğine inanıyorum.

Birkaçı müstesna, Kıbrıs’taki genç heveskârların çoğu, eskinin tesiri altındadır. Küçük yaştaki gençlerin gazel veya şarkı yazmalarındaki garabeti düşününüz. Genç şairlerimizin çoğunun Türkiye’deki edebi yenilik cereyanlarından haberi yok gibi görülüyor. Hemen hepsi de egoist benlikleri içerisine çekilmişlerdir. Fildişi kulelerinde oturuyorlar. Şahsi ıstıraplarını, inkısari hayallerini, bedbinliklerinin bir aksulameli olan ölüm arzularını, bedbaht aşklarını terennüm etmeye çalışıyorlar. Bu gibi şiirler, şiir olmaktan çıkalı hayli zaman olmuştur. Genç şairleriin geçmişin değil, yarının şairi olmalarını temenni ederiz.

Sınıf mecmularının birleşerek, bir tek isim altında neşredilmesi şayanı arzudur. Mamafih ayrı ayrı mecmualar neşredilmesi de fayda’dan ari  değildir. Bu rekabeti doğurur. Rekabetsiz de terakki olmaz.” (Sayı:14, Mayıs-Haziran 1950’dan aktaran, Ortam, 23 Ağustos 2002)

VAKİT GAZETESİ (28 Ekim 1938 – 9 Aralık 1940)

Çeşitli dergi ve gazetelerde yazı, öykü ve şiirlerini yayımlanan Nazif Süleyman Ebeoğlu, gazeteciliğe merakı yüzünden kardeşi avukat Hakkı Süleyman’ın çıkardığı Vakit gazetesinde, 17 yaşında iken ilk defa yazmaya başlar. İlk eseri, 16 Kasım 1938  (Sayı:8) tarihli gazetede tefrika edilmeye başlanan “Seni Seviyorum” adlı “yerli his, aşk ve ıstırap romanı”dır. 25 Haziran 1939 (Sayı:40) tarihli 28. tefrika ile sona erer.

21 Temmuz 1938’de (Sayı:51) yayımlanan “Lübnan Notları Münasebetiyle” başlıklı yazısından sonra, “Lübnan’dan bende kalanlar” adlı yazı dizisini 23-30 Temmuz 1938 tarihleri arasında yayımlar. “Yurdumda Bahar” (21 Nisan 1938) ve “Yurdumun Yazı” (11 Ağustos 1940) başlıklı şiirlerinde de ülkesine olan duygularını dile getirir.

23 Ağustos 1940 (Sayı:120) tarihli Vakit’te yer alan “Genç İstidatlar ve Bir Kritik” başlıklı makalesinde, bir gazetenin genç şairlerin gelişigüzel şiirlerine sayfalarını açmasını eleştirdiğini görürüz.

Vakit’teki diğer bazı yazıları şunlardır:  Kakopetriya, Amyantos (28 Ekim 1938), Amyanto, Platres (11 Kasım 1938), Benim adım Seren (Sayı:7, 9 Aralık 1938)

ŞİİR KİTABI

İstanbul’da çıkan “Yedigün” dergisinde de bazı şiirleri yayınlanan Nazif Süleyman Ebeoğlu’nun 1942 yılında “Beyrut Rıhtımlarında” adlı bir şiir kitabı yayımlanmıştı. (H.Cahit Kitabevi, Lefkoşa, 1942, küçük boy, 16 sayfa)

HALKIN SESİ

Nazif Süleyman’ı 1942 yılında yayımlanmaya başlayan Halkın Sesi gazetesinde de görürüz. Örneğin 21 Ağustos 1943 tarihli nüshada onun “Sanki Göklerden İnmiş” başlıklı bir şiiri var.

Nazif Süleyman Ebeoğlu, Halkın Sesi gazetesinin 8 Ocak 1946 tarihli nüshasında yer alan “Bir Sanatkâra Dair” başlıklı yazısında arkadaşı Şevki ile ilgili olarak şunları yazmaktadır:

         “Şimdi Akbaba’ya karikatürler çizen muhtelif mecmualara resimler yapan Şevki ile lisede bulunduğumuz sıralarda bir resim kolu vardı. O zaman Burhan Bey hocamızdı. Lisenin koğuş binasının altındaki bir oda, stüdyo şekline konarak idaresi Şevki’ye verilmişti.

O sıralarda ben de resim yapmak merakına kapılmıştım ve Burhan Bey’in nezareti altında ilk defa olarak yağlıboya denemelerimi yapmaya başladık. Bu sahada istidadım olmadığını anlamam için çok zaman geçmedi. (…)

Henüz çok genç olmasına rağmen üç beş yıl içinde Türkiye’nin en başta gelen karikatüristlerinden biri arasına girmiştir. Türkiye’de bu kadar genç yaşta bu kadar üstün bir karikatüristin şimdiye kadar gelmiş olduğunu hiç de zannetmiyorum. Şevki’nin daha ziyade geçimi kaygusu ile kendini karikatüre vermesini ben de hiç de iyi karşılamadım ve onun hesabına üzülüyorum. Onu yakından tanıyan ve seven en yakın arkadaşı olmaklığım dolayısile emniyetle söyleyebilirim ki Şevki herşeyden evvel büyük bir ressamdır. Ve onun geçim kaygusuyla sanatını karikatürde harcaması milletimiz için büyük bir kayıptır.    Bütün bunları niye mi yazıyorum aziz okurlarım. Memleketimizin neler yetiştirebileceğinin bir misalini size vermek için. Şevki ile bu memleket ne kadar gurur duysa azdır.” (Harid Fedai, bu makalenin Ocak dergisinin Haziran 1946 tarihli 7. sayısında da çıktığını belirtmektedir.)

         Hikmet Afif Mapolar, İstiklâl gazetesinin 2 Temmuz 1950 tarihli nüshasında çıkan bir makalesinde “Dr. Küçük’ün üç ahbap çavuşlar” dediği kendisi, Mim Varoğlu ve Nazif Süleyman’ın Halkın Sesi’nden kovulmadıklarını, kendi arzularıyla ayrıldıklarını anlatmaktadır.

ÇIĞ ANTOLOJİSİ

Nazif Süleyman Ebeoğlu, 1943 yılında Lefkoşa’da Ergenekon Kitap Kulübü Yayını olarak yayımlanan ve Kıbrıslı Türk edebiyatçıların şiir ve düzyazılarına yer veren “Çığ” adı verilen ortak yapıta da bir şiiriyle katılır. Türkiye’nin Lefkoşa Konsolosluğu’nda görevli Hikmet Taşkent’in edebiyata hevesli Kıbrıslı Türklerle birlikte hazırladığı bu kitapçık, onların seslerini Türkiye’deki edebiyat çevrelerine duyurmayı amaçlamaktaydı. 

BİRİNCİ CEPHE

24 Mart 1944 tarihli ve Mustafa Bitirim tarafından yayımlanan “1inci CEPHE” başlıklı 32 sayfalık bu eleştiri kitapçığının kapağında şunlar yazılı: “Eser tamamıyle gayri siyasi olup, tenkid mahiyetinde, fikridir.” 

“Lise Öğretmeni Nazif Süleyman” imzasını taşıyan “Şiir Bolluğu” başlıklı yazı (s.25-30), onun burada yer alan bir başka önemli çalışmasıdır.

“Son birkaç yıl zarfında memlekette bir sürü şairler türedi” diyerek başladığı makalesinde, şu görüşleri dile getirmektedir:

         “Hasılı memleketimizde bugün bir şiir anarşisi var, diyebiliriz. (…) Şiirin ne olduğunu bilmeden şiir karalayanlara karşı insafsız olmalıyız. Bilhassa gazetelerimi bu hususta bir metod dahilinde hareket etmelidir. Ya hiç şiir neşretmemeli veya edilenlerin hakikaten birer san’at eseri olmalarına dikkat edilmelidir. Her eline kalem alan şiir yazar, makale karalarsa, o zaman ne gazetenin, ne de gazetecinin kıymeti kalır.

         Halkımız anlayışlıdır. Bu alt alta dizilmiş satırlardan artık bıkıp usanmıştır. Şiire karşı bir nefret duyulmıya başlıyor. (…) Bunun önüne geçilmelidir. Bunun yegâne çaresi esaslı ve metodlu tenkidlerle şair olmıyanlara şair olmadıklarını anlatmaktır. O zaman onlar kendiliklerinden sahneden çekilecekler ve yerlerini hakiki kıymetlere bırakacaklardır.

         Çizmeden yukarı çıkmıyalım.”

 İNKILÂP GAZETESİ

         Nazif Süleyman Ebeoğlu, 19 Mayıs 1945 ile 21 Mart 1946 tarihleri arasında yayımlanan İnkılâp gazetesin de de köşe yazarlığı yapmıştır. İnkılâp’ın 25 Kasım 1945 tarihli (Sayı:25) nüshasında yer alan “Edebiyat ve Hayat” başlıklı köşesinde, edebiyat ve sanat konularında yazmaya başlayan Ebeoğlu,  bu yazıda o günlerin ünlü filmi “Gone with the Wind” (Rüzgar Gibi Geçti) filmine değinir. Yine aynı köşede, İstanbul’da yayımlanan Yedigün adlı edebiyat-sanat dergisine, Kıbrıslı Türk edebiyatına gösterdiği yakın ilgiden dolayı teşekkür eder.  

         İnkılâp’taki köşesinde bazen de “Fikir ve Hayat” başlığını kullanan Nazif Süleyman Ebeoğlu, gazetenin verdiği bilgiye göre, 10 yıldır edebi ürünler vermekte olup, o sıralarda Kıbrıs Türk Lisesi’nde Felsefe ve Tabi’iyet öğretmenliği yapmaktaydı ve İnkılap gazetesi, onun Lise’nin Edebiyat öğretmenliğine tayin edilmesini talep etmekteydi.

DÜNYA DERGİSİ

Haşmet M. Gürkan, Temmuz 1945 ile 1947 yılı başları arasında yayımlanan Dünya dergisini incelediği, “1940’larda bir dergi: Dünya” başlıklı ve Yeni Kıbrıs dergisinin Ocak 1985 tarihli sayısında yayımlamaya başladığı yazı dizisinde şunları yazmaktaydı:

“Kitapçı Kemal Rüstem’in çıkardığı ve 1 yıl kadar yayınlanan “Yeni Mecmua” dergisinin kapanması üzerine, bu defa 1945 ilkbaharında başka bir kitapçı, bu kez Hüseyin Cahit’e, kolları sıvayıp yeni bir edebiyat ve sanat dergisi çıkarma fikrini çocukluk ve mahalle arkadaşı öğretmen Nazif Süleyman Ebeoğlu vermiştir.

Şair ve öğretmen Nazif Süleyman, imzalı imzasız birçok yazılar yazıyordu Dünya’ya. Edebi yazılar, şiirler, öyküler, İngilizceden çeviriler vb. Bunların bazılarına Nazif Süleyman, bazılarına Nazif Süleyman Ebeoğlu, kimilerine de N.S.E. veya Satlıoğlu diye imzalar atıyordu. Aslında derginin yazı işlerini yöneten kendisiydi, ne var ki Lisede öğretmen olduğu için bu husus gizli tutuluyordu. Ebeoğlu’nun Dünya sütunlarında çıkan çevirileri arasında Somerset Maugham’dan yaptığı ve 9 sayı süren “Red” adlı uzun öykü, yine bir İngiliz romancısı olan Hugh Walpole’un “Deniz Kulesi” adlı yapıtından parçalar dikkati çeker.”

İnkılap gazetesinin 21 Aralık 1945 tarihli (Sayı:36) nüshasında, İstanbul’da çıkan “En Son Dakika” gazetesinden aktarıldığı duyurulan bir haberden anlaşıldığına göre, Nazif Süleyman’ın bu çevirisi, Türkiye’de de yayımlanmıştır. Haber şöyle:

“Arkadaşımız Nazif Süleyman Ebeoğlu’nun Hugh Walpole’den çevirdiği “Deniz Kulesi” isimli eseri İstanbul’da “Vakit” arkadaşımızda tefrika edilmeye başlandı.”

Ağustos 1945 tarihli Dünya’nın 2. sayısında yer alan Nazif Süleyman imzalı yazı “Çocuklarımıza Allah ve Hayat Hakkında Neler Söylemeliyiz?” başlığını taşıyor.

Dünya’nın Eylül 1945 tarihli 3. sayısında Nazif Süleyman Ebeoğlu’nun

“Lübnan Türküleri: Bir Rüya Akşamında” başlıklı şiiri ve “Satlıoğlu” imzasıyla çıkmış “Bir Lübnan Hikayesi”nin 2. bölümü var.

         Ekim 1945’de çıkan 4. sayıda ise “Dünyayı kadınlar idare etmiş olsaydı” başlıklı iki sayı sürecek makalesi yer alıyor.

Ebeoğlu’nun Dünya dergisinin Kasım 1945 tarihli 5. sayısında çıkan bir başka önemli makalesi, “Yarının Türk Şiirinin İki Büyük Müjdecisi: Nazım Hikmet Ran – Necip Fazıl Kısakürek” başlığını taşımaktadır. Nazif Süleyman Ebeoğlu, bu makalesinde Nazım Hikmet’in Taranta Babu’ya 5. Mektubu ile Necip Fazıl’ın “Bir Gemici Türküsü, Merdiven, Ölüler ve Zaman” şiirlerini konu etmekte ve şu görüşlere yer vermekteydi:

  “Allaha giden yollar bendedir” diyen Necip’le “Bende her mısra bir yanar dağ hatırlatır” diyen Nazım, son devir Türk şiirinin yetiştirdiği iki büyük kahramandır. Modern Türk şiirinin iki temel taşıdır ve onların zamanı fetheden iki dahi olduklarını söylersem, hiç de hata ettiğimi zannetmiyorum. Necip ve Nazım, ileri nesiller tarafından daha fazla anlaşılacak, yıllar boyunca bir çığ gibi büyüyeceklerdir.

Türk şiirinin bugünkü durumundan ve geleceğinden bütün dünyanın tanıyacağı Necip ve Nazım’ımız olduktan sonra. İki kutup, biri içe, biri dışa bakıyor. Bu içle dış birleştiği gün, hakiki ve beşeri Türk şiiri doğacaktır. Ve o günler çok uzak değildir.”

Aynı derginin 2. sayfasında Nazif Süleyman Ebeoğlu’nun  “Bu şiir Tohum’un ilk sayısı için hazırlanmıştır” notunu koyduğu ve “Transatlantik” şair Necip Fazıl Kısakürek’e” ithaf ettiği “Tohum” adlı şiiri yer almaktadır. Aynı sayıda ayrıca “Son neslin kuvvetli hikayecisi Zahir Güvemli’nin Nazif Süleyman’a gönderdiği bir hikaye”nin derginin gelecek sayılarında yayımlanacağı duyurulmaktadır.  

Nazif Süleyman Ebeoğlu, Ocak 1946’da çıkan Dünya dergisinin 6. sayısındaki “Ayın düşüncesi” köşesinde “Tanrıya Dönüş” başlığı altında konuyla ilgili görüşlerini dile getirmekteydi.  

         Dünya’nın Haziran 1946 tarihinde çıkan 8. sayısında Zahir Güvemli’nin “Kibar” adlı öyküsü yayımlanmakta ve şu bilgi verilmekteydi:

“Hususi surette gönderilen bu hikaye, arkadaşımız Nazif Süleyman Ebeoğlu tarafından İngilizce'ye çevrilmiştir ve hazırlamakta olduğu "Modern Turkish Short Stories” adlı eserde yer alacaktır.”

 Ebeoğlu’nun “Azap” adlı şiiri de 7. sayfada yer almaktadır.  

SÖZ GAZETESİ

Kurun gazetesinin kapanmasından sonra Söz gazetesindeki “Günler Boyunca” başlıklı köşesinde görüş ve düşüncelerini dile getiren Nazif Süleyman Ebeoğlu, Söz’ün 14 Ağustos 1946 tarihli (Sayı:2923) son sayısındaki “Söz’ün son yazısı” başlıklı veda yazısını da kaleme almış ve “Neşriyatımıza aynı kadro ve daha zengin neşriyatla ve HÜRSÖZ ismi altında devam edeceğiz” diye yazmıştı.  

HÜRSÖZ GAZETESİ

       Nazif Süleyman Ebeoğlu, Hürsöz gazetesinin 21 Ağustos 1946 tarihli (Sayı:5) nüshasında “Günler Boyunca” başlıklı sütununda yazmaktadır.  24 Ağustos 1946 tarihli gazetede ise bir şiir çevirisi var: “Kızıl Sonata, Yazan: Thomas Burke, Çeviren: N. S. E.”

         Hürsöz, 6 Eylül 1946 tarihli (Sayı:20) nüshadan başlayarak, Ebeoğlu’nun hazırladığı “Edebiyat ve Fikir Sayfası”na yer verir.

19 Eylül 1946 tarihli Hürsöz’de, “Siyah Boğa, Yazan: Gibson Cowan, Çeviren: Satlıoğlu” başlığı altında bir roman tefrikası başlar.

Nazif Süleyman Ebeoğlu, 24 Eylül 1946 tarihli (Sayı:38) Hürsöz gazetesinde yer alan ve 4 gün süren “Us kardeşler” başlıklı bir yazısında, “6 yıldan beridir Vakit ailesindenim” diye yazmakta ve 1938’de üniversitede iken “Herkesin Kanım” adlı bir hikayesini Vakit gazetesine gönderdiğini belirterek, Vakit, Haber ve Son Dakika gazetelerini çıkaran Rasım, Hakkı Tarık ve Asım Us kardeşlerin Vakit gazetesinde yayımlanan şu eserlerinin adlarını vermekteydi: Bir yaz güneşi, Bir Lübnan hikayesi, Tercüme roman: Vatansızlar (E.M.Remarque).

Ebeoğlu, 26 Kasım 1946 (Sayı:99) tarihli Hürsöz’de yer alan “Şiirde Yurd Sevgisi” başlıklı yazısında, Osman Türkay’ı tebrik ederek, “Bizim adaptasyoncu heveskârların yıllardır başaramadığını Türkay birkaç mısraı ile yapmış” diye yazmıştı. Yazısında ayrıca Türkay’ın sözü edilen şiirinden bir bölüm aktarmaktaydı:

“Martılar gibi yüzmek ister suda emeller / Torostan Beşparmağa selam götüren yeller / Annemin hayat kokan ılık nefesi gibi”.

         Ebeoğlu, Hürsöz gazetesinin 18 Aralık 1946 tarihli (Sayı:122) nüshasında başladığı “Hürriyet Kasidesi” başlıklı makalesinde, altı gün süreyle Namık Kemal’in şiirini İngilizceye çeviren Necmi Sagıp Bodamyalızade’yi konu etmekteydi.  

Hürsöz, 25 Mayıs 1947 tarihli nüshasındaki “Edebiyat ve Fikir Sayfası”nda, A.Esad ve Urkiye Mine’den birer şiir ve Nazif Süleyman Ebeoğlu’nun  “Büyük Bir Rönesansın Eşiğinde” başlıklı yazısı yer almaktadır.

Hürsöz gazetesi, 25 Ekim 1947 tarihli nüshasında, Nazif Süleyman Ebeoğlu’nun “Türkiye’den Geliyorum” başlıklı yazı dizisini tefrika etmeye başlar.   

         Aynı tarihli gazetedeki “Edebiyat ve Fikir Sayfası”nda “Bir Sanatkâr Tanıtıyoruz: Karikatürist Şevki” başlığı altında şunlar yazılmaktaydı:

         “Karikatür ve Yeni Gün’de resimleri çıkıyor. (…) Şevki bu yurdun çocuğudur. (…) Burada kalsaydı adı duyulmayacaktı. Zira, Karikatür ve Resim sanatına kendini vermek isteyenler için bu memlekette fırsat ve imkan yoktur. Bir ressam veya karikatüristin eserlerini neşredecek mecmua ve neşir vasıtası olsa bile, bu dergiler klişe yaptırıp resim bastıracak kadar gelir temin edemiyor.”

         Ebeoğlu’nun hazırlamakta olduğu bu sayfada ayrıca “İsmet Vehit Güney’i tanıtmaktan bir zevk duymaktayız” denerek, Güney’in dünyadaki resim sanatı üzerine kaleme aldığı “Sanat ve Hayat: Resmin Doğusu ve Resim Sanatı-Umumi bir bakış” başlıklı bir makalesine ve Ebeoğlu’nu resmeden bir karikatürüne yer verilmekteydi.

YAYIMLANMAYAN KİTABI: “KAYBOLAN DÜNYA”

Nazif Süleyman Ebeoğlu, Ocak dergisinin Kasım-Aralık 1946 tarihli (Sayı:11-12) nüshasında yer alan “Kaybolan Dünya” başlıklı bir yazısında, yakında Ergenekon Kitap Kulübü yayını olarak çıkacağını duyurduğu kendi eserini tanıtmaktaydı. Bu kitabın yayımlandığına dair herhangi bir bilgiye ulaşamadık. Ama Ebeoğlu, “Olgunluk dönemimin eseri” diye nitelendirdiği bu romanını, bir süre sonra Hürsöz gazetesinde tefrika etmeye başlayacaktır. (“Kaybolan Dünya’ya Dair” (Nazif Süleyman Ebeoğlu), Hürsöz, 2 Şubat 1947. Yarın tefrikası başlıyor.)

Ocak dergisinin yine 11-12. sayısındaki “Ayın Düşüncesi: Kendimizi Batıya Tanıtmak meselesi” başlıklı yazı da Nazif Süleyman Ebeoğlu’nun imzasını taşımakta. Tanıtımın edebiyat ve sanat ile olacağını vurgulayan onun bu yazısı, daha sonra 17 Ocak 1950 tarihli İstiklâl gazetesinde de yayımlanacaktır. 

KURUN GAZETESİ

Nazif Süleyman, babası Süleyman Ebeoğlu’nun sahibi olduğu ve 7 Ocak 1948 ile 28 Haziran 1948 tarihleri arasında 134 sayı çıkardığı günlük Kurun gazetesinin Yazı İşleri Müdürlüğünü de yapmıştır, ama Lise’de öğretmenlik yaptığından gazetenin künyesinde adı yer almamıştır. Gazetenin “Başyazı”ları Nazif Süleyman Ebeoğlu tarafından yazılmaktaysa da, yine bu yüzden imzasız çıkmaktaydı.

Kardeşi Hakkı Süleyman Sonder, bize küçük kardeşi ile ilgili olarak şu bilgileri vermektedir:

“1950 yılında ((1948 olmalı – A.An) Kurun gazetesi çıkmaya başladı. Babam Süleyman Ebeoğlu,  sahibi görünüyordu, ama formalite icabı. O, bu işten anlamıyordu. Esas çıkaran kardeşim Nazif Ebeoğlu idi. Çok güzel bir İngilizcesi vardı. Rahmetlik Gökmen’le (Hikmet Afif Mapolar) birlikte çıkarıyorlardı. Ben hâkim olduğum için gazeteyle pek bir ilgim yoktu. Bir yıl kadar yayınlayıp vazgeçtiler. Büyük boy bir gazeteydi. Sonra İngiltere’ye gitti. Halen de oradadır.

Diğer kardeşim Reşat Süleyman Ebeoğlu (1913-1973) ise, uzun yıllar Öğretmen Koleji Müdürlüğü yapmıştı. Ben 1953’den sonra hâkimlikten ayrılınca, enosise karşı Halkın Sesi ve Hürsöz gazetelerinde çok yazılar yazdım, ama tekrar aktif gazeteciliğe dönmedim.” (23 Ekim 1989-Halkın Sesi- Sabahattin İsmail ile yaptığı söyleşiden)

Kurun’un 15 Mart 1948 tarihli (Sayı:56) nüshasında Nazif Süleyman Ebeoğlu’nun A.Meritt’den “Yan, Cadı Yan” adı ile çevirdiği bir romanın 12. bölümü tefrika edilmekteydi.

Nazif Süleyman Ebeoğlu, Kurun’un 19 Mayıs 1948 tarihli (Sayı:110) nüshasında yer alan ve imzasıyla çıkan “Türk Ordusu Geçerken” başlıklı makalesinde, 1947 yılının 30 Ağustos günü İstanbul’da Taksim’de seyrettiği Türk ordusunu ve izlenimlerini anlatmaktaydı.

Kurun’un 27 Haziran 1948 tarihli (Sayı:134) son nüshasında yer alan “Patavatsız” imzalı “Sabah Keyfi” sütununun altında, Nazif Süleyman Ebeoğlu’nun bir fotoğrafı var. Burada, Cyprus Mail gazetesinin yazarlarından ve Kurun’un yazı ailesinde bulunan Ebeoğlu’nun Temmuz ayında Türkiye’ye gideceği ve oradaki izlenimlerini her iki gazeteye de göndereceği duyurulmaktaydı.

İSTİKLÂL GAZETESİ

Özker Yaşın’ın “Nevzat ve Ben” adlı kitabında (1. Cilt, İstanbul 1997) Nazif Süleyman Ebeoğlu ile ilgili olarak şunları yazmaktadır:

         “Nevzat (Karagil), 10 Eylül (1950) Pazar günü Lefkoşa Türk Lisesi İngilizce öğretmeni Nazif Süleyman Ebeoğlu ile buluştu. Ebeoğlu, Lisede İngilizce öğretmenliği yanında Necati Özkan’ın İstiklâl gazetesinde yazı yazıyor, Reuter haberlerini İngilizceden Türkçeye çeviriyordu. Aynı zamanda Kıbrıs’ta yayınlanan tek İngilizce günlük gazete olan Cyprus Mail’in “Turkish News” köşesini hazırlıyordu. Bu köşede Kıbrıs’taki Türk gazetelerinde yayınlanan önemli haberleri, İngiliz ve Rumların ilgisini çekecek makaleleri, özel halinde İngilizceye çevirip yayınlıyordu.

         Nazif Süleyman Ebeoğlu ilginç bir kişiliğe sahipti. Beyrut Amerikan Üniversitesinde okumuştu. İngilizcesi Türkçesi kadar güzel ve güçlüydü. İyi bir şairdir. Bir duygu adamıydı. Lisedeki öğrencilerine bir hoca gibi değil, arkadaş olarak davrandığından çok seviliyordu. Dr.Fazıl Küçük’e muhalifti. Bu yüzden kişiliğini pek beğenmediği halde ve biraz da ağabeyi Reşat Süleyman’ın baskısı ile, Necati Özkan’ın İstiklâl gazetesinde çalışmayı kabul etmişti. Reşat Süleyman, Necati Özkan’ın kızkardeşi ile evliydi. Nazif aynı zamanda İstiklâl gazetesinin Edebiyat sayfasını yönetiyor, gazetede İngilizceden çevirdiği roman tefrikalarını yayınlıyordu.

         Nevzat, Yeşilada dergisinin son sayısında Nazif S. Ebeoğlu’nun “Ah İstanbul” adlı şiirini yayınlamıştı. (…) Nazif Süleyman’ın bu şiiri yayınladığı günlerde henüz İstanbul’a gidip bu güzel şehri görmemişti. Şiir Yeşilada’da yayınlandıktan kısa bir süre sonra İstanbul’a gitti. Nevzat ile buluşup birlikte şehrin görülecek yerlerini gezdiler. Boğaziçi’ne, Büyükada’ya gittiler. Beyoğlu Çiçek Pasajında kafayı çektiler. Nazif Süleyman Ebeoğlu, Nevzat ile bir konuşma yaptı ve Türkiye izlenimlerini Cyprus Mail gazetesine yazdı.

“Cypriots in Turkey” başlıklı bu uzun yazıda Nevzat Karagil adı ile Kıbrıs Okullarından Yetişenler Cemiyeti’nin Türkiye’deki çalışmaları, ilk kez Kıbrıs’ta yaşayan Rumlara, İngilizlere ve diğer yabancılara duyurulmuş oldu.” (s.419-420)

İstiklâl gazetesinin 28 Ekim 1949 tarihli ilk sayısında yer alan Nazif Süleyman imzalı “Türkiye Notları”nda “Yolculuk, Lefkoşe, İstanbul” konu edilmeye başlanıyordu.

3 Aralık 1949 tarihli nüshada ise Nazif Süleyman’ın Türkiye’deki Zafer gazetesinde çıkan ve İsmet Vehit Güney’in sergisi hakkındaki “Kıbrıs’ta Sanat Hareketleri” başlıklı yazısı iktibas edilmekteydi.

         Nazif Süleyman Ebeoğlu’nun İstiklâl gazetesinde çıkan diğer yazılara örnek olarak şunlar verilebilir:

-19 Ekim 1950, Günün Yazısı: Egemen Ayrılırken (Nazif S. Ebeoğlu), Lisede 4 yıl çalışan ve Kıbrıslı olan Niyazi Egemen’in Türkiye’ye dönmesi konu ediliyor.

-28 Kasım 1950, Günler Boyunca: Garib Bir Mecmua (Satlıoğlu)- Eğitim Mecmuası eleştiriliyor: İçinde ilginç yazı yok, 5 sayfa Tüzük, Haberler ve Misafir öğretmenlerin konuşmaları yer alıyor.

-19 Ocak 1951, Günün Yazısı’nda N. S. Ebeoğlu, “Göçmenlere Yardım” konusunu işliyor. (30 Ocak 1951’deki yazısında da, Bulgaristanlı göçmenlere yapılan yardım kampanyasında hedefin “En az 2.000 sterlin” olması gerektiğini vurgulamaktaydı.)

-27 Ocak 1951, Günün Yazısı: Konferans ve Propaganda. Milli Türk Birliği Partisi’nin Konferansına 60’dan fazla kişinin gelmediğinden şikayet eder.

-11 Şubat 1951, Mustafa Özker Yaşın’ın “Ümit Dünyası” şiirini yayımlar. 9 Şubat 1951’de çıkan yazısında da “Sizinle tanışmak istiyoruz. Nazif Süleyman Ebeoğlu’nu görünüz” notu yer almaktaydı. Nitekim 21 Şubat 1951 tarihli İstiklâl’de Mustafa Özker Yaşın’ın ilk yazısı yer alır: “Görüp Düşündükçe: İnsanlık”.

-15 Mart 1951, Günün Yazısı: Şehirlere Akın (N.S.Ebeoğlu):

         “Yurdumuzda iktisadi bakımdan zayıf duruma düşmemizin en büyük amili de hiç şüphesiz bizde bir gelenek haline gelen memur olmak zihniyetidir. Pek iyi bir şekilde müstahsil bir eleman olarak çalışmak imkan ve fırsatlarına sahip olan birçok gençler, hatta ailelerinin de teşvikile, hükümet kapısında bir iş bulmağı bir ideal sayıyorlar. (…) Yurdumuzun ve Türklüğümüzüm istikbali ve emniyeti için gençliğin şehirlere akınını durdurulmalıdır. Bundan başka çaremiz yoktur.”

Nazif Süleyman Ebeoğlu’nun İstiklâl gazetesinde çıkan çeviri romanları şunlardır:

1.Hugh Walpole’un “Deniz Kulesi” adlı romanı. “Mütercimi: Nazif S.Ebeoğlu” imzasıyla, 23 Nisan 1950 tarihli İstiklâl gazetesinde tefrika edilmeye başlandı. Logo resmindeki imza, “Haşmet” idi.  14 Ekim 1950 tarihli İstiklal gazetesindeki 93. tefrika ile bitti ve sonunda şu not var: İstanbul 14 Mart 1948, Vakit gazetesinden)

2.Kaçırılış (Kidnapped) Yazan: R.L.Stevenson, Mütercimi: Nazif Süleyman Ebeoğlu. Bu çeviri roman tefrikası da İstiklâl’in 29 Ekim 1950 tarihli nüshasında başladı ve 8 Nisan 1951 tarihli nüshadaki 128. Tefrika ile bitti. Altında ise “İmza: Nazif Süleyman Ebeoğlu: Haziran 13/1944” yazıyor.)

NAZİF SÜLEYMAN EBEOĞLU’NUN ADADAN AYRILIŞI (1951)

Nazif Süleyman Ebeoğlu, uzun yıllar öğretmenlik ve yazarlık yaptığı ülkesinden 1951 yılında ayrılır ve Türkiye’ye yerleşir. Hikmet Afif Mapolar’ın çıkardığı Memleket gazetesinin 14 Mayıs 1951 tarihli nüshasında (Sayı:71), konuyla ilgili şu haber verilmekteydi: “Nazif Süleyman Ankara’daki vazifesine başladı.”

Halkın Sesi gazetesinin 3 Ağustos 1951 tarihli nüshasında yer alan “Yavuz Konnolu’dan Sayın Halkımıza Zaruri Bir açıklama” başlıklı yazıda ise, Nazif Süleyman’ın adadan ayrılma nedeni hakkında şunlar yazılmaktaydı:

“Türkiyede Marshall Yardım teşkilatında, hatırımda kaldığına göre, bana gösterdiği teklifnamede 7600 Türk Lirası senelikle çalışmağa davet edilmişti. İzin dilekçesini verirken istikbalinin bu suretle çok daha açık göründüğü için ayrılmak mecburiyetinde olduğunu da söylemişti.”

         Nazif Süleyman Ebeoğlu’nun öğretmenlik yaptığı Lefkoşa Türk Lisesi’nin Kıbrıs kökenli olan ve Türkiye’den getirtilen Müdürü Yavuz Konnolu,  aynı günkü Hürsöz gazetesinde de yer alan bu açıklamasında, İstiklâl gazetesinde konuyla ilgili olarak çıkan bir haberi hedef alarak, “Ben Kıbrıslıyım, her Kıbrıslı gibi bu memlekete hizmet etmek hakkına haizim” şeklinde kendini savunmaktaydı.

 TÜRKİYE’DEKİ GÖREV YERLERİ

         İstiklâl ve Hürsöz gazetelerinin 27 Haziran 1952 tarihli nüshalarında yer alan haberlerden de şunları öğreniyoruz:

“Bir yıldan beri Ankara’da Amerikan Yardım Heyeti Kara Grubu Karargâh Komutanlığında tercüman olarak çalışmakta olan vatandaşımız Bay Nazif S. Ebeoğlu, dün deniz yolu ile adamıza gelmiştir. 3 haftalık tatilini geçirdikten sonra geri dönecektir.”

 Ankara’da iken Ulus gazetesinde yazar ve yöneticilik yapan Nazif Süleyman Ebeoğlu, ayrıca Ankara’daki İngiliz Büyükelçiliğinde de tercüman olarak görev yapmıştır.

    Bozkurt gazetesinin 11 Ekim 1954 tarihli nüshasında şu haber yer almaktaydı:

“Uzun yıllar Lefkoşa Türk Lisesi’nde öğretmenlik yapmış bulunan Bay Nazif Süleyman Ebeoğlu, bir müddetten beri Türkiye’de bulunmakta ve İngiliz Büyükelçiliğinde vazife görmekteydi. NATO teşkilatının Napoli Merkezi’ne tayin edildi... Tebrik ederiz.”

    Bozkurt’un 11 Nisan 1959 tarihli nüshasında da şu haber var:

“Halen Ankara’daki İngiliz elçiliği basın ateşeliği memurlarından Bay Nazif Süleyman, Bayram tatili için Kıbrıs’a geldi. Ankara’da yayınlanmakta olan “Hakimiyet” gazetesi yazı ailesi arasındadır.”

  13 Nisan 1960 tarihli Halkın Sesi gazetesinde de 1. sayısı Mart ayında çıkan “Çevre” adlı edebiyat dergisinin 2. sayısının çıktığını haber veren imzasız yazıda, ayrıca şunlar belirtilmekteydi:

“Nazif Süleyman Ebeoğlu’nun “Kıbrıslı bir şair” yazısı, Kıbrısta yeni Türk edebiyatının tutulup sevilmesinde çok emeği geçmiş Nazif Hocanın fikirlerini aksettirmesi bakımından önemli.

1940-52 yılları arasında Kıbrıs’taki basın hayatının ve sanat çalışmalarının popüler siması Nazif S. Ebeoğlu ne yazık ki Kıbrıstaki genç nesil tarafından pek tanınıp bilinmiyor.

1952-1959 yılları arasında Ankarada, Amerikan Yardım heyetinde ve İngiliz Sefaretinin basın işlerinde çalışan Nazif Süleyman Ebeoğlu Türkiye gazetelerinde basın hayatını devam ettirmiştir. “Kıbrısta bir şair” başlıklı yazısı yayınlanalı iki yıl olduğu halde Kıbrıs’ta her hangi bir dergi ve gazeteye ilk defa iktibas edilmektedir.”

Bu yazının Özker Yaşın tarafından yazıldığı anlaşılmaktadır. Yaşın, “Nevzat ve Ben” adlı anı kitabında (İstanbul, 2003, Cilt:2, s.916) Nazif Süleyman Ebeoğlu’nun Ankara’da yayımlanmakta olan Hakimiyet gazetesinin 6 Ocak 1958 tarihli nüshasında “Kıbrıslı Bir Şair: Özker Yaşın” adlı yazıyı yayımladığını belirterek, yeniden aktarmaktadır.   

  Özker Yaşın, anılarını anlatırken bir başka yerde “1968 yılı Haziran, Temmuz ve Ağustos aylarını Kıbrıs’ta uzakta, Londra’da geçirdim” derken, “Londra’ya Nazif Süleyman Ebeoğlu ile birlikte gittik. Bir ay kadar Nazif’in emekli olduktan sonra İngiltere’ye yerleşmek düşüncesiyle satın aldığı evinde kaldım. (…) Ağustos ayı sonunda yine Nazif ile birlikte Kıbrıs’a döndük” diye yazmaktadır. (İstanbul, Cilt:3, 631)

EMEKLİLİĞİ

Nitekim Nazif Süleyman emekliliğe ayrılınca Londra’ya yerleşmiştir.

Londra’da 21 Haziran 1987 tarihinde yapılan “Edebiyatta Kıbrıslı Türk Kimliği” Paneline konuk olarak çağrılan Nazif Süleyman Ebeoğlu, orada yaptığı konuşmada şunları söylemişti:

“Davetiniz için teşekkür ederim. Yıllardan beri ilk defa böyle bir toplantıya katılıyorum. Söyleyecek pek bir şeyim yok. Edebiyattan uzak kaldım, eski dönemi biliyorum. Ama aradan o kadar çok zaman geçti ki, pek bir şey hatırlamıyorum.

 O zaman neden şiir yazıyordum? Neden edebiyat faaliyetleri yapıyordum? Bilemem. Bu sorulara cevap bulmak zor. İnsanın içinden geliyor, sebebini bilmeden yazmaya başlıyor. Aslında, kendimi başarısız hissediyorum. Kıbrıs’ta edebiyat faaliyetleri bizimle başladı deniyor; ama ben, 30 yıldır ne şiir yazdım, ne de Kıbrıs Türk Edebiyatını izledim. Şimdi söyleyecek neyim olabilir? Benim zamanımda Kıbrıslı kimliği diye bir şey yoktu. Lefkoşa Türk Lisesi’nde müdürlük yaparken, eğitimde ve kültürde olduğu gibi, edebiyatta da Türkiye’yi takip ediyorduk. Türkiye’nin kimliği bizim kimliğimizdi. Benim şiirlerim de İstanbul’da Yedigün dergisinde çıkıyordu. Edebiyata böyle başladık.

Dediğim gibi, şimdiki kimlik tartışmalarını bilemiyorum. Yıllardır Kıbrıs’tan uzağım. Benden sonrakilerin şiirlerini okuyup hayran kaldım. Ama onlar, hocalarıyım diye, çok büyük işler yaptığımı zannediyorlar. Yeni yetişenler daha iyi yazıyorlar. Onlar konuşsunlar, ben dinleyeyim.” (Edebiyatta Kıbrıslı Türk Kimliği, İstanbul 1988, s.16)

Bener Hakkı Hakeri, Nazif Süleyman Ebeoğlu’nun biyografisinde “Kıbrıs Karava Amerikan Radyo İstasyonu’nda memurluk” yaptığını ve “1963’te Radyo İstasyonu kaldırılıp, Beyrut’a nakledilince Beyrut’a, oradan da Londra’ya gittiğini” belirtmekte ve “Kaybolan Dünya” adlı romanının da İstiklâl gazetesinde tefrika edildiğini kaydetmektedir.  (Kıbrıs Türk Ansiklopedisi, Cilt:2, Lefkoşa 1992, s.273) Yukarıda da belirtildiği gibi, “Kaybolan Dünya” romanı Hürsöz gazetesinde tefrika edilmiştir, İstiklâl’de değil.

 Deniz Yılmaz ise, “Nazif Süleyman Ebeoğlu’nun Hürsöz gazetesindeki Edebiyat Yazıları” başlıklı lisans tezinde, Nazif Süleyman Ebeoğlu’nun, 1971 yılında çalışmaya başladığı İsrail’deki Amerikan Elçiliği’nden 1980 yılında emekliye ayrıldığını ve ondan sonra, Londra’ya yerleştiğini kaydetmektedir. (Yakın Doğu Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Lefkoşa, 2012, s.1)  Emekliliğinde de tercümanlık mesleğini bazen sürdüren Nazif Süleyman Ebeoğlu, Londra’da 2007 yılında vefat etmiş ve orada gömülmüştür.

(Kıbrıs Türk basını ve edebiyatında kalem oynatmış olan “Nazif Süleyman Ebeoğlu’nun Hayatı ve Eserleri”ni kayıt altına alan 12 sayfalık bu çalışma, Gürgenç Korkmazel adlı bir arkadaşımın, bu yazarımız hakkında hazırladığı bir kitapta yer almak üzere 2014 yılında onun isteği sonucu hazırlanmıştır. Bu kitabın basılıp, basılmadığı hakkında herhangi bir bilgi bana iletilmemiştir.)

 

KIBRIS CUMHURİYETİ’NİN YENİ FEDERAL ANAYASASI GÖRÜŞÜLÜRKEN, TARAFLARIN ANLAŞTIĞI VE ANLAŞMADIĞI KONULAR

11 Şubat 2011 ortak açıklamasında uzlaşıldığı gibi, federasyonun iki oluşturucu devleti, meşruiyetlerini, önceden var olmalarından değil, Anayasa maddelerinden alacaklardır. 1960 Kıbrıs Cumhuriyeti (KC)’nin Kuruluş Antlaşması yürürlükte kalacak ve KC’nin BM ve AB üyeliği devam edecek ve başka ülkelerle yaptığı anlaşmalar geçerli olacaktır. Federal devletin üç temel özelliği olarak üzerinde anlaşılan üç tek (three singles) şöyledir:  

1.Tek egemenlik

2.Tek uluslararası temsiliyet

3.Tek yurttaşlık

MERKEZDEKİ FEDERAL HÜKÜMETE VERİLECEK YETKİLER:

Alithia gazetesi, 14 Ekim 2018 tarihinde, “Anastasiadis’in iki devlet çözümü ile flörtü” şeklindeki manşet haberinde, onun bu konuyu TC Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu ile en az iki defa görüştüğünü, BM Genel Sekreteri Guterres’e de dolaylı yoldan “yeni fikirler şeklinde sunduğunu, bakanlarla, teknokratlarla toplantılarında, görüşmelerinde ve hatta Kıbrıs Türk (KT) tarafına da sunduğunu” yazdı.

Gazeteye göre, Anastasiadis’in daha desantralize –merkezden uzaklaşan- bir federasyonu görüşme niyetini açıklaması ardından, merkezi hükümete verilecek yetkiler olarak süreç içerisinde uzlaşılmış 27 yetki bulunmakta olup, bunlardan 20 tanesi “değişmez”, 7’si de “esnek” yetkiler olarak iki kategoride toplanmıştı:

FEDERAL MERKEZE AİT “DEĞİŞMEZ YETKİLER”:

1.      Uluslararası antlaşmalar da dahil dış ilişkiler

2.      AB ile ilişkiler ve Anayasa’da yer alan Avrupa konuları

3.      Savunma: Karada, denizde ve havada sınırların belirlenmesi ve sınır denetimi;

4.      Vatandaşlık, pasaport verme, sığınma verme, sınır dışı etme;

5.      Terörle, örgütlü insan ve uyuşturucu suçu;

6.      Federal ve Avrupa yetkililerinin atanması;

7.      Merkez Bankası, para politikasının belirlenmesi;

8.      Federal Devlet Ekonomisi, bütçe, dolaylı ve doğrudan vergiler;

9.       Uluslararası navigasyon, deniz suları, MEB;

10.   Denizcilik, bandıra;

11.   Doğal zenginliği (madenler, sular, enerji) değerlendirme maksatlı izin verme;

12.   Doğal kaynakları arama ve değerlendirmeyi düzenleme ve denetim;

13.   Federal Kamu Yönetimi, Federal Polis, bağımsız kurumlar ve bunların yetkilileri, seçim ilanı ve icrası;

14.   Ekonomik alanın düzenlenmesi ve denetimi;

15.   Rekabet;

16.   Havacılık: Denetim, düzenleme, uluslararası örgütlerde temsil;

17.   İletişim, Telekomünikasyon, Posta, Elektronik Posta vb.;

18.   Kritik altyapıların korunması;

19.   Havaalanları, limanlar, enerji santralleri;

20.   Standartların belirlenmesi.”

Devlet Başkanı ve Başkan Yardımcısının birlikte seçilmesi (single ticket) fikrinde daha önce yakınlaşma olmasına karşın, KT tarafı, yönetim başlığının müzakeresi sırasında, çapraz oyun (cross-voting) dönüşümlü başkanlık ile her iki toplumun tercih edeceği bakanların seçimi konularının bir paket olduğunu açıkça ortaya koyunca arada anlaşmazlık çıktı.

Daha sonra yapılan görüşmelerde Devlet Başkanı ve Başkan Yardımcısının seçilmesinde, çapraz oy ve ağırlıklı oy kullanılmasında anlaşmaya yaklaşıldı. Devlet Başkanı ve Yardımcısının veto konuları ise şöyle belirlendi: Dış ilişkiler, savunma ve güvenlik.

KT tarafı, dört bağımsız kuruluşun (Başsavcılık, Sayıştaylık, Merkez Bankası Başkanı ve Ombudsman) iki toplum arasında eşit, geriye kalan organlarda 2:1 oranında paylaşım istedi. Daha sonra bundan cayıp, yarı yargısal olanlarda da eşit paylaşım istedi. KT tarafı, bu organların her kararında, bir olumlu KT oy olmasını şart koşuyor.

Federal Ekonomi Bakanlığı, Tek Merkez Bankası ve tek para birimi (Euro) konusunda anlaşıldı. Bütçe İstikrar Paktı gereğince, bir federal devlet, ötekinin borçlarını ödemeyecek. İki geçici düzenlemeden de söz ediliyor, ama bunlar açıklanmadı.  

Federal Üst Meclis, 20 KR ve 20 KT üyeden oluşacak.

Federal Alt Meclisi ise federal devletlerin nüfusuna göre, 36 KR (%75) ve 12 KT (%25) üyeden oluşacak.

Federal Alt Meclis (Temsilciler Meclisi)‘te ayrı çoğunluk istenen konular: Seçim Yasası, Kamuyu ilgilendiren konular, vergi ve harçlar uygulamaları.

FEDERAL DEVLETLERE AİT “ESNEK YETKİLER”

14 Ekim 2018 tarihli Alithia gazetesinin “esnek” kategorisinde sıraladığı yetkiler ise şunlardı:

1.Af, federal olmayan suçlar için af çıkarma;

2.Fikrî mülkiyet (telif hakkı);

3.Meteoroloji;

4.Arkeolojik ve Kültürel mirasın korunması;

5.Eğitim standardı, mal hizmetleri, enfeksiyon, atıkların denetimi;

6.Kumar denetimi;

7.Ekonomik bütünleşme, işçi hakları, saat standardizasyonu, vb.

Buna göre, gündelik hayattaki faaliyetler, güvence altına alınmış olacaktı: Sosyal sigortalar sistemi, sağlık, eğitim ve yerel yönetimlerden, federal devletler sorumlu olacaktı.

Oluşturucu federal devletler, yabancı devletler ve uluslararası kuruluşlarla kendi yetki alanlarına giren konularda anlaşma yapma hakkına sahip olacaktır. Bu alanlar, (sanat, eğitim, spor da dahil olmak üzere) kültür, turizm, ekonomik yatırım, (mali destek dahil olmak üzere) ticari konuları kapsıyor.

KT tarafının verdiği bilgiye göre, kurucu devletler ancak ihtiyaç duydukları takdirde (!) Federal Dışişleri Bakanlığı’nın da devrede olmasını isteyebilecek. Kıbrıs Rum (KR) tarafına göre ise, Federal Dışişleri Bakanlığı, söz konusu anlaşmalarda, prosedürün bütününde eyaletle işbirliği yapacak şekilde müdahil olacağından, ayrıca onayı söz konusu olmayacak. 

Eğitim, oluşturucu devletlerin yetkisine bırakıldığına göre, federal devlet yurttaşlarının uzun yıllar süren milliyetçi ön yargılardan uzak, federalist ve birleştirici bir görüşle nasıl eğitileceği tartışma konusu olmalıdır. KT devletçiğinin 1974’den bu yana Türkiye’ye olan her alandaki bağımlılıkları bağlamında bu konu önem kazanmaktadır.     

Ocak 2017’de federal eyaletlere ait olacak yetkilerden (federal juristiction) 22 tanesi üzerinde anlaşıldığı, ama KR tarafının bunlara 6 tane daha eklemek istediği ve KT tarafının buna karşı olduğu basında yer almıştı. Bu haberlere göre, KT tarafı, iki ayrı hava trafik kontrol merkezi ve ayrı FIR hattı olmasında ısrar ediyor ve bunun federal organ ile koordine edilmesini istiyordu. Kıbrıs Rum tarafının, bunu tartışma konusu yapmadığı ve havaalanına yaklaşmada 20 km için iki kontrol kulesi olmasını önerdiği belirtiliyordu!

Yine KR basın haberlerine göre, şans oyunlarının federal yetkide olacağına dair anlaşmaya varıldı. Ancak varılan yakınlaşmaya göre, işletme kuralları, işgal bölgelerinde var olan kumarhane tesislerini kapsamayacak!

KT tarafı, çözümün ekonomik yönü konusunda inceleme yapmakta olan IMF ve Dünya Bankası gibi örgütlere istenen verileri sağlamadı. KT tarafı ayrıca, bankacılık sistemi ve mal varlığının denetlenmesini kabul etmiyor.

FEDERAL DEVLETLERİN YÖNETECEĞİ TOPRAK ORANI

KT tarafı, toprak düzenlenmesinde anlaşmıyor. KR tarafı önce, 167 bin olan yer değiştirmiş KR sayısından 100 bininin dönmesini istedi. Daha sonra geri dönecek KR sayısı, 75 bine düşürüldü. KT tarafı, bunun 55 bin kişi olmasını istedi ve hassas bölgelere geri dönüşü kabul etmediğini bildirdi.

KT tarafı, kuzeydeki oluşturucu federal devletin toprak oranının bugünkü %36’dan %29+’ya inebileceği geçmişte kabul etmişti. KR tarafı, toprak ile ilgili görüşmelerde KT tarafına %28.5 oranında toprak kalmasını öngören iki harita hazırlamış bulunuyor, ama konuyla görüşmeler henüz sonlanmamıştır.   

KR tarafı, Karpaz’da ve Maronit köyleri bölgesinde kantonların oluşturulmasının kabul edilmesi halinde, Omorfo bölgesinin de yönetimsel olarak merkezi hükümete ait olacak özel bölge olabileceğini önerdi.

KT tarafı ise, özel bölgelerin oluşturulmasını, toplu nüfus göçlerini ve sahil şeridinin azaltılmasını kabul etmemektedir. (İngiliz Egemen Üs Bölgeleri Merkez Komutanlığının resmi verilerine göre, bugün Kıbrıs adasının kıyı şeridinin 316.19 km’lik bölümü Güney Kıbrıs’ın, 420.55 km’lik bölümü de Kuzey Kıbrıs’ın denetimindedir.) Dahası KT tarafı, iki kurucu devlet arasındaki sınır çizgisinin düz olmasında ısrarlıdır. 

FEDERAL DEVLETLERİN NÜFUSU

Nüfus konusunda varılan anlaşmaya göre, 1960’daki oran esas alındı. Buna göre güneyde 802,000 Kıbrıslı Rum ve kuzeyde 220,000 Kıbrıslı Türk vatandaş olacaktır. Ancak Türk tarafı, yurt dışında yaşayan 30,000 Kıbrıslı Türkü de bu 220,000 rakamına eklemek istemektedir.

İşin ilginci, Cumhurbaşkanı Anastasiadis, Vatandaşlar İttifakı Başkanı Yorgos Lillikas’ın gönderdiği bir mektuba verdiği yanıtta, kabul edilen 220,000 Kıbrıslı Türk vatandaş sayısının nereden çıktığı sorusuna, Kıbrıs Cumhuriyeti İstatistik Dairesinde kayıtlı Kıbrıslı Rum sayısının, 100,000 TC kökenliye meşruiyet kazandırılması için kasten 667,000’den (2011 sayımı), 800 bine çıkarıldığını belirtmiştir!

Kuzeyde TC işgali altındaki bölgede 2011’de yapılan son resmi nüfus sayımına göre, sürekli ikamet eden kişi sayısı 286,257 olarak açıklanmıştı. Bunlardan Kıbrıs doğumlu (KKTC ve Güney Kıbrıs) olanların sayısı 160,207 (% 56.0) olup, Türkiye doğumlular ise 104, 641 (% 36.6) kişi olarak belirlenmişti. Bilindiği gibi, Türkiye, 1974’den sonra, adanın demografik yapısını değiştirmek amacıyla işgal altındaki bölgeye nüfus taşımıştır ve bu, 1949 Cenevre Sözleşmesine aykırı bir durumdur. Annan Planı’nın oylanması sırasında kendilerine KKTC yurttaşlığı verilmiş olan bu yerleşimcilerin de oy kullanmış olması, onların adada yasal olarak bulundukları anlamına gelmemektedir.

Öte yandan Başkan Anastasiadis, Nüfus Dairesi’nin verilerine göre, Kıbrıslı olarak kaydedilen veya pasaport veya kimlik kartı alan Kıbrıslı Türk sayısının 117,544 olduğunu ve başvuru yapmayan en azından 12,500 Kıbrıslı Türkün kaydolmadığının hesaba katılması durumunda, Kıbrıslı Türklerin sayısının 130,000’e ulaştığı söylemiştir.

Karma evlilikler ve doğan çocukların oluşturduğu TC uyrukluların toplam sayısının 90,000’i geçmediğini söyleyen Anastasiadis, daha sonra yaptığı bir açıklamada, önceden verdiği 90,000 rakamının “ayaküstü söylenmiş hatalı bir rakam” olduğunu ve tepkilere yol açtığını kaydederek, adada kalacak olan TC kökenli vatandaş sayısının yaklaşık 40 bin olduğunu ve bu rakamın geçmişte kabul ettiklerinden çok daha az olduğunu söyledi.

Anastasiadis, buna ek olarak, İngiltere’de yaşayan 25 bin Kıbrıslı Türkün, Kıbrıs Cumhuriyeti’ne başvuruda bulunmadığından söz ederek, bu şekilde 220,000 rakamı içerisine dahil olan Kıbrıslı Türk sayısının 155,000’e çıktığını belirtti.  Karma evlilikler ve onların çocuklarını da bu kez 25,000 olarak tahmin ederek, toplam 180,000 Kıbrıslı Türk nüfus olduğunu hesapladı. Böylece meşruiyet kazanacak olan TC kökenli yerleşimcilerin sayısını da 40,000’e düşürmüş oldu. 

KT lider Akıncı ise, KKTC vatandaşlarının sayısını yukarıda belirtilen 286,257 olarak değil de, 220,000 kişi olarak alındığını belirtti ve tüm KKTC yurttaşlarının köken farkı olmaksızın gelecekte yeni federal devletin ve AB’nin vatandaşı olacağının karara bağlandığını açıkladı.

Vatandaş olmayanların çalışma izinlerinin yenilenerek işlerine devam edeceğini, ekonominin gerektirdiği işgücünün Kıbrıs’ta kalmaya devam edeceğinin altını çizen Akıncı, Kıbrıs Türk tarafının isteğinin ihtiyaç olan işgücünün adada kalması olduğunu ifade etti.

Türkiye’den gelen yerleşimcilerin oluşturduğu Yeniden Doğuş Partisi ise Akıncı’ya şu soruyu yöneltti:

“Anastasiadis 90 bin kişinin kalacağını söyledi. TC kökenli ifadesi kimleri kapsıyor, nasıl tespit edildi, karışık evliliklerdeki eşler ve KKTC’de doğan çocukların durumu ne olacak?”

Kıbrıs Rum basın haberlerine göre, 90 ile 120 bin arasında TC uyruklunun adada kalmasından söz edilmektedir. Bu durumda Kıbrıslı Türklerin, kendi oluşturucu devleti içinde azınlığa düşme durumu söz konusu olacaktır. Gerçek nüfus dağılımının ortaya çıkması için, BM gözetiminde ve güvenilir bir kuruluş tarafından inceleme ve nüfus sayımı yapılması gerekmektedir.

Bu konu, AB açısından da önemlidir. Çünkü, kuzeydeki federal devletin nüfus bileşiminde Türkiye kökenlilerin baskın olması durumunda, Kıbrıs’ın dış politika konularında alacağı kararlarda, AB üyesi olmayan Türkiye’nin etkisi belirleyici olabilecek ve AB içinde anlaşmazlık yaratabilecektir. Daha şimdiden Brüksel’deki birçok bürokratın “Erdoğan Kıbrıs üzerinden AB’ye ayak mı basacak? Kıbrıs Erdoğan’ın Truva Atı mı olacak?” şeklinde sorular yönelttiğine dikkat çekilmektedir. Dahası, AB üyesi olmayan Türkiye, çözüm sonrasında AB ülkesi olan Kıbrıs’ta kendi yurttaşları için dört özgürlüğün geçerli olmasını talep etmiştir.   

Öte yandan KT tarafı, dört özgürlük (1. Yerleşim, 2. Dolaşım, 3. Mülk edinme, 4. Sermaye, emek ve hizmetlerin serbest dolaşımı) konusunda Cenevre’de tavan sınırı koymuştur.  KT tarafı, kuzeydeki federal devlette yaşayacak olan Kıbrıslı Rumların sayısına, dört özgürlük açısından bazı kısıtlamalar getirmekte ve böylece 1974 savaşı sonucu sağlanan etnik arındırma da kalıcılaştırılmış olmaktadır. KT tarafı, yasal ikamet hakkı (legal domicile) ile hiçbir siyasal ve başka bir hak doğurmayacak olan kalma hakkı (right of abode) arasında fark olduğunu açıklamıştır. Dahası, herhangi bir kişinin “iç vatandaşlık”a müracaat edebilmesi için, Kuzey’deki ana dili çok iyi biliyor ve kullanıyor olması istenecektir. Kalma hakkı dışında, örneğin oy kullanma gibi siyasal bir hakkı olmayacaktır. KT kurucu devletinin nüfusunun en çok %20’sine kadar “iç vatandaşlık”, yani yasal ikamet hakkı tanınacaktır. Bununla, Kıbrıslı Türk nüfusun kendi devletindeki çoğunluğunun, herhangi bir şekilde tehdit altında olmayacağı düşünülmektedir

KT tarafı, Birinci Hukuk meselesinin henüz kapanmadığı görüşündedir. Oysa müzakerelerdeki AB Komisyonu temsilcisi Peter van Nuffel, anlaşmanın Birincil Hukuk haline gelmesi için, AB üyesi ülkelerin ulusal parlamentolarında oylanması gerektiğini ve bunun da çok zor bir argüman olduğunu söylemiştir.

SON YAPILACAKLAR

Siyasi anlaşmaya varılması ardından, görüşülmesi ve çözümlenmesi gereken teknik konular var. Bunlardan bazıları şöyle verilmektedir: Birbirleriyle uyumlu olması gereken üç anayasanın, oluşturucu devletçiklerin ve federal devletin anayasalarının yazılması, uluslararası anlaşmaların listesi, federal yasalar ve hatta toprak konusundaki koordinatların ayrıntılı yazımı gibi konular. BM’nin anlaşma öncesinde gerçekleşmesi gereken ve yukarıda sayılanlar yanında, diğer bazı konuları (bayrak, marş, devlet memurları, mayınsızlaştırma vs içeren 103 maddelik bir liste sunduğu bildirilmiştir.

Tabii ki, Kıbrıs uyuşmazlığının iç yönleri bu şekilde çözümlendikten sonra, yeni kurulan düzenin gerekirse BM veya AB tarafından güvence altına alınması, uluslararası bir toplantıda ele alınacaktır.

AKEL DESANTRALİZE FEDERASYONA NASIL BAKIYOR?

19 Kasım 2020 tarihli Haravgi gazetesinde, Alphanews isimli kanalda bir söyleşisi yayımlanan AKEL Genel Sekreteri Andros Kiprianu‘nun, Başkan Nikos Anastasidis’e meydan okuyarak, talep ettiği desantralize federasyon için, oluşturucu devletçiklere vermek istediği yetkilerin hangileri olduğunu netleştirmesini istediği yazıldı. Kiprianu, bunu yapar ve konu tartışılırsa, AKEL’in, karşı çıktığı bu fikri kabul edebileceğini söyledi.

Habere göre, güçlü merkezî hükümet görüşüldüğü için Kıbrıs Rum yönetimi başkanlarından müteveffa Tasos Papadopulos’un 11, müteveffa Dimitris Hristofyas’ın 19-20 yetkinin merkezde toplanması konusunda anlaştığını, Nikos Anastasiadis’in de yetki sayısını 27’ye çıkardığını hatırlatan Kiprianu devamla şunları söyledi:

“Şimdi, merkezî hükümette olacak yetki sayısını 27’ye çıkaran aynı Anastasiadis, desantralize federasyona gidelim diyor.  Bu, merkezî hükümetin yetkilerini azaltmamız anlamına geliyor. Son 3-4 yıldır Anastasiadis’e şu basit soruyu soruyoruz: Merkezî hükümetin hangi yetkilerini oluşturucu varlıklara vermek istiyorsunuz? Söyleyin, tartışalım, anlaşabiliriz.  Bugüne kadar ne istediğini netleştirmedi. Biz bu yaklaşıma itiraz ediyoruz. Devleti tek egemenliği, ek uluslararası temsiliyeti ve elbette tek vatandaşlığı ile birleşik tutabilmemiz için uzlaşılmış yetkilerden sadece bir veya iki yetkinin oluşturucu varlıklara aktarılabileceği düşüncesindeyiz. Merkezîleştirilmesi konusunda uzlaşma sağlanmış yetkiler önemlidir çünkü bir-iki yetki hariç, bu başlıkta uzlaşı sağlanmıştır. Anlaşıp anlaşamayacağımızı görmek için Sayın Anastasiadis’i dinlemeye hazırız.”

Haberde devamla Rum Dışişleri Bakanı Nikos Hristodulidis’in bir gün önce RİK’e yaptığı açıklamada “federal devlet yapısını etkilemeden yetkilerin desantralizasyonu fikrinin Rum Yönetimi Başkanı Nikos Anastasiadis tarafından bir yıldır sunulmuş olduğunu ve Kıbrıs sorunundaki son gelişmeleri ve Berlin’deki Akıncı-Anastasiadis anlaşmasını gündeme getirenin de bu olduğunu söylediği kaydedilmekteydi.

Gazeteye göre, Crans Montana’da uzlaşılanların çözüm prosedürünün kazanımları olduğunu ve Rum tarafının, Kıbrıs sorununun uzlaşılmış çerçeve olan iki bölgeli iki toplumlu federasyon çerçevesinde çözülmesini hedeflediğini söyleyen Hristodulidis, yetkilerin desantralizasyon fikrinin bu çerçevenin dışına çıkmadığını söyledi. Nitekim Kıbrıs Türk tarafının görüşmecisi Mustafa Akıncı da bu konunun Crans Montana’da hemen hemen kapandığını açıklamıştı.

19 Kasım 2020 tarihli Haravgi’ye konuşan AKEL’in Kıbrıs sorunu bürosu başkanı Tumazos Çelebis ise, öncelikle yetkilerin Hristofyas – Talat döneminde kararlaştırıldığını ve bu konuda anlaşmaya varıldığını, şimdiki Cumhurbaşkanı Anastasiadis tarafından bunlara bazı eklemeler yapıldığını ve konunun hemen hemen kapandığını hatırlattı. Çelebis “Cumhurbaşkanı müzakerelerin Kran Montana’da kalındığı noktadan devam edeceğini açıkladığına göre yetkilere dokunulmayacak demektir” dedi. “Müzakerelerde sorun her zaman yetki çıkartmak değil, yetki eklemek olmuştur” diyen Çelebis “Cumhurbaşkanı hangi yetkilerden söz ettiğini netliğe kavuşturmalıdır, o zaman bu konuyu tartışabiliriz” şeklinde ekledi. Çelebis desantralize edilebilecek yetkilerin sınırsız olmadığını, zira o noktada konfederasyon ya da iki devletliliğe kayılabileceğini söyledi. Bu arada bir devlet kaynağının aynı tarihli Haravgi’ye, “Kıbrıs sorunu sadece desantralize federasyonla çözülebilir” dediği kaydedildi.

AKEL Genel Sekreteri Andros Kiprianu, 4 Mart 2021 günü DİSİ Genel Başkanı Averof Neofitu ile gerçekleştirdiği görüşmenin ardından bir gazetecinin desantralize federasyon hakkındaki sorusunu yanıtladı. Kiprianu, desantralizasyon fikrini prensip olarak reddetmediklerini, ancak üzerinde anlaşmaya varılmış olan merkezi hükümetin erk ve yetkilerinden hangilerinin oluşturucu devletlere devredileceğini bilmek istediklerini belirterek, bu konuya ilişkin sorularına bugüne kadar Anastasiadis’ten herhangi bir cevap almadıklarını kaydetti. Andros Kiprianu, AKEL’in iki devletli çözümü ya da konfederasyonu kabul etmediğini defalarca net bir şekilde ortaya koymuş olduğunu hatırlattı.

AKEL YETKİLİLERİNİN SON AÇIKLAMALARI

30 Mayıs 2021 tarihli Haravgi gazetesine göre AKEL Genel Sekreteri Andros Kiprianu ile Kıbrıs Masası Şefi Tumazos Çelebis, katıldıkları bir internet yayınında Anastasiadis’in uyarılara kulak asmayıp, kendi yolundan giderek, Kıbrıs sorununu iki devlet çözümü ile karşı karşıya gelinen zor bir duruma soktuğunu vurguladı.

Kiprianu “Öne çıkardığı tezlerle yakınlaşmaları, özellikle de Bakanlar Kurulu’nda bir olumlu Kıbrıs Türk oyu ile ilgili yakınlaşmayı zedeledi. Başkan, Kıbrıslı Türklerin sadece kendilerini ilgilendiren konularda söz hakları olmalı, doğal gaz konusunda söz hakları olmamalı sözü ile bütün olguları alt üst etti” vurgusunu yaptı.

“BİR OLUMLU OY VETO HAKKINI ETKİSİZ HALE GETİRİR”

Kiprianu ve Çelebis, Bakanlar Kurulu’nda bir olumlu Kıbrıs Türk oyunun, Zürih antlaşmasında yer alan Bakanlar Kurulu’nda, Meclis’te ve yönetimin diğer bir dizi başlığındaki veto’yu etkisiz hale getirdiği görüşünü ortaya koyarak “anlaşmazlıkların çözüm mekanizması yakınlaşması da var ki veto varken bu mekanizma olamaz” izahında bulundu.

Çelebis, “Federal Bakanlar Kurulu’nda bir olumlu Kıbrıs Türk oyu olmadan, Kıbrıslı Rumlar çoğunlukta olduğu için, kararlar toplumlardan sadece biri tarafından alınır. Bu şekilde devlet işleyemez” dedi.

Anastasiadis’in “Kıbrıslı Türklerin sadece kendilerini ilgilendiren konularda söz hakkı olmalı” yaklaşımını “Merkezî hükümetin meşgul olacağı bütün konular vatandaşların tümünü; yani Kıbrıslı Rumları ve Kıbrıslı Türkleri ilgilendirmeyecek mi?” sorusunu yönelterek eleştiren Çelebis şunları ekledi:

“Mesele, dönüşümlü başkanlıkla da ilgilidir: Öteki toplum tarafından da seçilmesi gereken dönüşümlü başkanlardan birinin atayacağı bakanın olumlu oya sahip olması gerekir. Bu sistem ile uzlaşmaz ve radikal bakanlar olmaz.”

AĞIRLIKLI OY YÜRÜRLÜKTE OLSAYDI…

Kiprianu ile Çelebis Annan planına giren, Talat-Hristofyas yakınlaşmasıyla iyileştirilen dönüşümlü başkanlık konusuna parça parça değil bütünlüklü bakılması gerektiğine dikkat çekti, Çelebis özetle şu izahta bulundu:

“Başkan ve Başkan yardımcısı ağırlıklı oy ile doğrudan halk tarafından seçilir, ayrı ayrı toplumlar tarafından değil. Ağırlıklı oy, Kıbrıslı Türklerin Rum Başkan’ın seçilmesinde ne kadar ağırlığı (yüzde 20) varsa, Kıbrıslı Türk Başkan yardımcısının seçiminde de Kıbrıslı Rumların o kadar ağırlığı olur. Bu önerinin önemi, seçim olabilmesi için iki tarafın siyasi güçleri arasında işbirliği olması gereğidir. Bu madde geçerli olsaydı, Ersin Tatar bugün Kıbrıslı Türklerin lideri olmayacak, (Kıbrıs sorunu çözülmüş olsaydı) federal hükümette yer almayacaktı, çünkü Kıbrıslı Türklerden aldığı yüzde 52 desteğin dışında –ağırlıklı oy geçerli olsaydı- Kıbrıslı Rum seçmenin yüzde 60’ından da oy alması gerekecekti ki bu mümkün değil. Çünkü hiçbir Kıbrıslı Rum radikal bir Kıbrıslı Türkü başkan yardımcılığına, hiçbir Kıbrıslı Türk de radikal bir Rum’u Başkanlığa seçmez.”

BİR ADAM BİR OY MANTIĞI

“Ağırlıklı oyun anayasaya aykırı olduğu ve bir adam bir oy kuralını etkisiz hale getirdiği” yaklaşımına karşılık Çelebis “bir vatandaş bir oy yaklaşımında ısrar etmek, Kıbrıslı Rumlar çoğunluk olacağı için, Kıbrıslı Türklerin her yerden dışlanacağı anlayışına dayanır. Bu da devlette ciddi bir işleyiş sorunu yaratır.”

3 TEMEL ÖZGÜRLÜK

Tumazos Çelebis üç temel özgürlük, çözümden sonra Kıbrıs’ın tamamında serbest yerleşim, serbest dolaşım ve mülk edinme özgürlüğü konusuna da değindi. Türk tarafının önceleri üç özgürlüğü reddettiğini, ancak daha sonra Hristofyas’ın Mehmet Ali Talat’ı ikna ettiğini belirterek şunları ekledi:

“Türk tarafı bu üç özgürlük uygulanırsa, zaman içerisinde Kıbrıslı Rumların Kıbrıs Türk idaresi altındaki bölgelerde çoğunluğa ulaşacak olmaları nedeniyle, iki bölgeliliğin yıkılacağından korkuyordu. Bu, Kıbrıs Türk idaresi altındaki Kıbrıslı Rumların sayısı mantıklı bir oranı aşarsa, aşan orandaki Rumların siyasi haklarını bölgesel değil, toplumsal zeminde kullanacakları anlaşması ile çözüldü.”

https://haber.sol.org.tr/haber/kibris-cumhuriyeti-yeni-anayasayi-gorusuyor-kim-neyi-savunuyor-306201  (2.6.2021)

BAĞLANTISIZ ÜLKELER VE KIBRIS

            9. Bağlantısız Ülkeler Dışişleri Bakanları Toplantısı, 5-10 Eylül 1988 tarihleri arasında, Kıbrıs’ın başkenti Lefkoşa’nın Rum kesiminde yapıldı. 6 milyon Kıbrıs Lirasına mal olan Uluslararası Konferans Merkezi’nde gerçekleştirilen toplantıya hareket üyesi 101 ülkeden 92’sine mensup 49 Dışişleri Bakanı ve yaklaşık 490 temsilci katıldı. 5 gün süren toplantının açılış konuşmasını yapan Kıbrıs Cumhurbaşkanı Vasiliu, konferansın Kıbrıs’ta yapılmasının ülkesi için büyük bir şeref olduğunu söyledi. Bağlantısız Ülkeler Hareketi’nin kurucu üyesi olan Kıbrıs, gerçekten hareket içinde aktif bir rol oynuyor ve saygın bir yere sahip.

            BELGRAD’DAKİ 1. ZİRVE VE ÖNCESİ

Kıbrıs ile Bağlantısız Ülkeler Hareketi’nin ilişkisi, 1960 yılında Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kurulmasından önce başlamıştı. 18-24 Nisan 1955’te Endonezya’nın Bandung kentinde bir araya gelen 23 Asya ve 6 Afrika ülkesinin hükümet temsilcileri, Bağlantısızlar Hareketi’nin temel ilkelerini saptamışlardı. Bu toplantıya gözlemci olarak katılan Kıbrıs Rum toplumu lideri Başpiskopos Makarios, Kıbrıslı Rumların İngiliz Sömürge Yönetimi’ne karşı sürdürdüğü mücadeleye destek sağlamıştı.

1960’da İngiliz Sömürge Yönetimi’ne son verilip, Kıbrıs bağımsız bir cumhuriyet olarak ilan edildiği zaman, bu yeni ülkenin de Bağlantısızlar Hareketi’ne üye olması çağrısı yapıldı. 1-6 Eylül 1961’de Belgrad’da yapılan bağlantısız ülkelerin devlet veya hükümet başkanlarının 1. Zirve Toplantısı’na katılan Kıbrıs Cumhurbaşkanı Makarios, hareketin kurucu liderleri olan Nehru, Tito ve Nasır ile yakın dostluklar kurmuştu. Bu ilk Zirveye katılmazdan önce bir demeç veren Makarios, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kuruluşundan beri izlediği dış politikası ile dünya barışına katkıda bulunduğunu belirterek, şöyle diyordu:

“Kıbrıs’ın bu moral gücün küçük bile olsa bir parçası haline geleceğinden sevinçliyim. Adamızın coğrafi konumu ve Kıbrıs halkının büyük bir inançla bağlı olduğu yüksek ideallere dayanarak, küçük bir ülke olmamıza karşın, büyük bir rol oynayabileceğinden eminim.”

Kıbrıs’ın Rum Cumhurbaşkanı böyle konuşurken, Türk Yardımcısı Dr.Küçük de kendi gazetesi “Halkın Sesi”nde, Kıbrıs’ın NATO’ya girmesi gerektiği doğrultusunda yayın yapmakta ve Makarios’u eleştirmekteydi.

KAHİRE’DEKİ 2.ZİRVE

Ekim 1964’de Kahire’de yapılan 2. Zirve Toplantısı’ndan Bağlantısızlar hareketi daha da güçlenerek çıkmış ve giderek artan sayıda sömürge toprağı bağımsızlığına kavuşurken, hareketin üye sayısı 24’den 53’e yükselmişti. Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlık, egemenlik ve toprak bütünlüğünü “güvence” altına almış olan üç NATO ülkesi İngiltere, Yunanistan ve Türkiye, Aralık 1963’de adada başlatılan toplumlararası çatışmaları bahane göstererek, adaya NATO askeri gönderme ve Kıbrıs’ı Türklerle Rumlar arasında taksim ederek, Doğu Akdeniz’de batmayan bir uçak gemisi haline getirme planlarını uygulamaya koymuşlardı.

Sorunun BM Genel Kurulu’nda görüşülmesi öncesinde Kahire Zirvesi’nde konuşan Makarios, bağlantısız ülkelerin BM örgütünde daha etkin çalışmalar yazmasını önermiş ve genel olarak silahsızlanma ve özel olarak da askeri üslerin kaldırılması için çağrıda bulunmuştu. Kahire Zirvesinin ardından yayımlanan “Barış ve Uluslararası İşbirliği Programı”nın “Devletlerin Egemenlik ve Toprak Bütünlüklerine Saygı” başlığını taşıyan 5. bölümünde şöyle denmekteydi:

“Konferans Kıbrıs’ta var olan durumdan endişe duyarak, büytün ülkeleri BM Bildirgesinde yer alan ve uymak zorunda oldukları hususları göz önünde tutarak (özellikle 2. Madde, 4. paragraf) Kıbrıs’ın egemenlik ve toprak bütünlüğüne saygı göstermeye, Kıbrıs’a yönelik herhangi bir tehdit veya güç kullanımı, ya da müdahaleden uzak durmaya, Kıbrıs halkının rıza gösteremeyeceği, adil olmayan çözümlerin Kıbrıs’a zorlanmaması için çağrıda bulunur... Konferans, Kıbrıs’taki yabancı üslerin kaldırılmasını ve BM kararları gereğince yerleştirilmiş olanlar dışındaki yabancı askeri birliklerin bu ülkeden geri çekilmesini tavsiye eder.”

LUSAKA’DAKİ 3. ZİRVE

Eylül 1970’de, BM genel Kurulu öncesinde, Bağlantısız Ülkelerin daha aktif olarak çalışmasını sağlamak için Lusaka’da toplanan 3. Zirve’de, bağlantısız ülkeler hareketinin yeni bir atılım yapması sağlandı. Bu toplantıya katılarak, bağlantısızlığın düşmanları tarafından dile getirilen kuşkuları yorumlayan ve harekete olan inancını yineleyen Kıbrıs Cumhurbaşkanı Makarios, şöyle konuşmaktaydı:

“Bağlantısızlık, olumsuz tarafsızlık gütmek değildir. Bağlantısızlık, ister büyük, ister küçük olsun, aramızda olmayan diğer ülkelere karşı olumsuz bir tavır almak da değildir. Bağlantısızlık, barış davasına hizmet etmek demektir.”

Lusaka’daki 3. Zirve’de kabul edilen Kıbrıs sorunuyla ilgili kararda da, “Sorunun dıştan herhangi bir karışma veya müdahale olmadan, Kıbrıs’ın sınırsız egemenlik ve bağımsızlığına saygı ve Kıbrıs Türk toplumunun yasal haklarını güvence altına alma da içinde, uluslararası kabul görmüş demokratik ilkelere saygı temelinde, barışçı yollardan çözümlenmelidir. Göz önünde bulundurulması gereken kriterler, 9 Ekim 1964 Kahire Bildirisi’ne ve BM Kuruluş Bildirgesi’ne, BM’nin Kıbrıs’la ilgili kararlarına uygun olmalıdır” denilmekteydi.

CEZAYİR’DEKİ 4. ZİRVE

Bağlantısız Ülkeler, Kıbrıs’ın da katıldığı ve Eylül 1071’de New York’ta yapılan Bağlantısız Ülkeler Danışma Toplantısı’ndan sonra, Güvenlik Konseyi’nde üye olarak temsil edilerek, BM’de önemli bir etkinlik kazandılar.

Eylül 1973’de Cezayir’de yapılan 4. Bağlantısız Ülkeler Zirve Toplantısı’nda konuşan Makarios, hareketin Avrupalı üç üyesi olan Yugoslavya, Malta ve Kıbrıs’ın Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı’nın toplanmasının uluslararası yumuşama doğrultusunda atılmış bir adım olacağını belirterek, Akdeniz bölgesinde de güvenliğin sağlanmasına bir katkı olacağını vurguluyordu. Nitekim Kıbrıs AGİK’de ve Madrid ile Viyana’daki İzleme Toplantıları’nda aktif bir rol oynamıştır.

            KIBRIS’A KARŞI DARBE VE İŞGAL

Temmuz 1974’de Makarios hükümetine karşı faşist Yunan cuntası eliyle yapılan askeri darbe, onu izleyen Türkiye’nin askeri müdahalesi ve ada toprağının %36’sının işgali, aslında Kıbrıs’ın bağlantısızlığına karşı yapılmış açık bir saldırıydı ve Kıbrıs’a yeni bir statüyü zorlamayı amaçlıyordu. Bu trajedinin ardından Kıbrıs’ın bağlantısız ülke dostları derhal yardımına koştu. Küba hükümeti dönem başkanı Cezayir’e başvurarak, Bağlantısız Ülkeler Koordinasyon Bürosu’nun toplanmasını istedi ve Kıbrıslı göçmenlere 20 bin KL’na yakın bağışta bulunuldu. Devlet Başkanı Makarios, Bumedyen, Sedat ve Tito’yu ziyaret etti. Bağlantısız Ülkeler BM’de Kıbrıs’a büyük destek verdiler. Genel Kurul tarafından oybirliği ile kabul edilen 3212 numaralı kararı hazırlayan, 5 bağlantısız ülkenin (Cezayir, Guyana, Hindistan ve Yugoslavya) Temas Grubu idi. Kıbrıs Hükümetinin taleplerini destekleyen benzeri kararlar Havana’daki Bağlantısız Ülkeler Bürosu Toplantısı’nda (Mart 1975), Lima’daki Bağlantısız Ülkelerin Dışişleri Bakanları Toplantısı’nda (Ağustos 1975) alındı.

1976’da Kolombo’da, 1979’da Havana’da, 1983’de Yeni Delhi’de ve 1986’da Harare’de yapılan Zirve Toplantıları’nda Kıbrıs halkına verilen destek sürdürüldü.

“KIBRIS ASKERİ BLOKLARDAN BİRİNE BAĞLANSAYDI...”

Eylül 1986’da Harare’de yapılan son 8. Zirvede konuşan zamanın Kıbrıs Cumhurbaşkanı Kiprianu şöyle diyordu:

“Halkımız hayret içindedir. İşgal birliklerinin çekilmesi, göçmenlerin evlerine dönmeleri, Türkiye’den adanın işgal altındaki bölgesine yapılan göçmen akışının kınanması, Kıbrıs’ın iç işlerine yapılan müdahalenin durdurulması çağrılarına rağmen, Kıbrıs’ta durum 12 yıldan beridir değişmemiştir. Halkımız, birçok desteğe, açıklamaya ve BM kararlarına rağmen bu nasıl olabilir, diye sormaktadır. Kıbrıs’ta ve dışında bazıları, eski Cumhurbaşkanımız Başpiskopos Makarios’u eleştirdikleri gibi, beni de eleştirerek, Kıbrıs’ın bağlantısız kalmaması gerektiğini söylüyorlar. Getirdikleri gerekçe ise, “Kıbrıs, askeri bloklardan birine bağlansaydı, ne işgal edilir, ne de işgal sonrasının trajik sonuçları ortaya çıkardı” şeklindedir.

Harare’deki bu toplantının sonunda kabul edilen kararda, bağlantısız Ülkeler Hareketi’nin Kıbrıs’a olan desteği bir kez daha yinelenmiş ve Gandi, Kastro ve Kuanda’nın önerisi üzerine 9. Bağlantısız Ülkeler Dışişleri Bakanları Toplantısı’nın Eylül 1988’de Kıbrıs’ta yapılması kararlaştırıldı.

DENKTAŞ’IN TEHDİDİ

İşte 5-10 Eylül 1988 tarihleri arasında Lefkoşa’nın Rum kesiminde gerçekleştirilen bu toplantıda, Kıbrıs’ın dönem başkanı olması gündeme gelmiş, ama yerine Yugoslavya seçilmiştir. Kıbrıs’ın adaylığı söz konusu olduğu zaman, bir demeç veren Kıbrıs Türk Yönetimi Başkanı Rauf Denktaş, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Bağlantısızların Başkanlığına getirilmesi halinde 15 Eylül’de Lefkoşa’da yapılması tasarlanan Vasiliu-Denktaş görüşmesinin ertelenebileceği tehdidinde bulunmuştur.

Toplumlararası görüşmelerin öngörüldüğü tarihte başlaması ve belirlenmiş süre içerisinde sonuç almaya çalışılması kararını sevinçle karşılayan Bağlantısız Ülkeler, konunun nazikliğini göz önünde bulundurmuş ve Kıbrıs hükümeti de adaylık için başvurmama kararı almıştı. Toplantıda sadece Pakistan delegesi, kapanış bildirgesinin Türk askerine ve uluslararası konferansa atıfta bulunan bölümlerine çekince koymuşsa da, Kıbrıs’la ilgili olarak alınan karar oybirliği ile kabul edilmiştir.

BAĞLANTISIZLARIN TALEBİ

Kararın 6. maddesinde “Bakanlar, silah zoruyla yaratılan de facto durumun ve halen kınanmış olan bölücü eylemlerin iptal edilmesi gerektiği ve soruna bulunacak çözümü hiçbir zaman etkilememesi gerektiği görüşünde olduklarını belirtirler” denmektedir.

Zaten Kıbrıs sorununda düğüm buradadır. Türk tarafı, Türkiye’nin askeri desteğine dayanılarak oluşturulan ve uluslararası hukuk kurallarına ters düşen ayrılıkçı KKTC’yi toplumlararası barış görüşmelerinde yasal unsur olarak kabul ettirmek istemektedir. Dahası Türk tarafı, federal bir çözüm derken, Kıbrıs’ın bağımsızlık, egemenlik ve toprak bütünlüğünü zedeleyecek olan bir formülü, yani konfederasyonu kabul ettirmeye çalışmaktadır. Oysa uluslararası demokratik kamuoyu ile Bağlantısızlar Hareketinin öngördüğü gerçekçi çözüm, iki bölge arasında askeri bir sınırın bulunmadığı, üs ve askerden arındırılmış, tek ve federal bir Kıbrıs Cumhuriyeti’dir.

(Özgürlük dergisi, Lefkoşa, Ocak 1989, Sayı:31 ve “Kıbrıs Nereye Gidiyor?” adlı kitap içinde, İstanbul, Haziran 2002, s.172-177)

FEDERALİZM HAKKINDA BİLİM NE DİYOR?

İşçi sınıfı biliminin kurucuları olan Marks ve Engels, devrimci hareketin devlet yapısına ilişkin olarak, birçok defa görüşlerini ortaya koymuşlar ve proletarya ile onun bağlaşıklarının sınıf çıkarları açısından bunun değerlendirmesini yaparak, temel ilkeleri belirtmişlerdir. Marksizmin klasikleri, devlet yapısına ilişkin sorunlara soyut olarak bakmamışlar, özel tarihsel koşullardan ayrı bir değerlendirme yapmamışlardır. Marks ve Engels, federal devlet yapısında, diğer bütün devlet ve hukuk olguları gibi, somut tarihsel ve toplumsal olgular bağlamından asla ayırmamışlardır. Örneğin Lenin, “Devlet ve Devrim” adlı eserinde, Engel’in devlet şekilleri ve devlet yapısını asla önemsememezlikten gelmediğini vurgulayarak, aksine her ayrı durumun somut tarihsel özelliklerini saptadığını ve bundan hareketle uygun geçiş şeklini (federatiften üniter devlete geçiş gibi) belirtmek için Engels’in geçiş şekillerini irdelemeye özellikle dikkat gösterdiğini yazmaktadır.

Konumuzla ilgisi açısından Marks ve Engels’in somut tarihsel durumlar üzerine ne düşündüklerini aktarmak gereksiz olduğundan, biz sadece onlar tarafından geliştirilen temel ilkelere değinmeyi daha yararlı görüyoruz. Çünkü bu ilkeler, günümüz koşullarında federalizmin rolü ve fonksiyonuna ilişkin olarak ortaya konmuş bulunan Marksizm klasiklerinin görüşleri, hem tarihsel değerlendirme açısından yararlı, hem de konuya yaklaşma ve irdeleme biçiminde önemli noktalar olmaktadır. Onların araştırma yönteminde kullandıkları ölçütler, tarihsel ilişkilerden ayırıp, genelleştirmeler yapmaya uygun olan ve gelişme halindeki ülkelerde federalizmin rolü ve fonksiyonu gibi devlete ilişkin teorik ve politik güncel sorunların değerlendirilmesinde temel olacak değerlendirme sistemleri açısından gereklidir.

Bilimsel sosyalizmin kurucularından Lenin, tarihsel yasallık ile proletaryanın sınıf çıkarlarının birliği konusunu irdelerken, merkezi üniter devletlerin gerekliliğini ortaya koymuş, ama merkeziyetçiliği asla geniş yerel özyönetimin karşıtı olarak görmemiştir. O, federalizmi, yerel özyönetim için uygun bir şekil olarak değil de, ulusal bakımdan homojen olan bir devletle federalizmi, üniter burjuva demokrasisine kıyasla, demokrasinin gerçekten üstün bir şekli olarak görmüştür. Lenin, Engels’in “Sosyal Demokrasinin 1891 Program Taslağının Eleştirisi”ne atıfta bulunur ve Engels’in bu eserinde, ABD’deki federalizmin ülkenin doğusunda engel oluşturmasına rağmen, yüzölçümünün genişliğini esas alması yüzünden genel olarak gerekliliğini savunduğuna değinir. 

Marks ve Engels için üniter demokratik cumhuriyet, sosyalist devlet iktidarı için de uygun bir şekildir. Ama bu asla onların, federatif bir devlet yapısını genel olarak reddettikleri anlamına gelmez. Marks ve Engels, federatif bir yapının toplumsal ilerlemeyi ne zaman engelleyip, ne zaman teşvik edeceğini gösterecek hiçbir soyut ölçü koymamışlardı. Onlar bunu, her somut olayı etraflıca inceleyerek saptamışlardı. Federatif yapının haklılığını, başta ulusal açıdan görmekle beraber, diğer özel durumlarda da bunun gerekli olduğunu görüyorlardı. Böylesi ve diğer özel durumlara örnek olarak şunlar gösterilebilir: ABD’nin geniş yüzölçümüne bakarak, oradaki üretici güçlerin belirli bir durumda olmaları hali, konfederasyondan federasyona geçişte feodal artıkların ortadan kaldırılması içim İsviçre’de var olan güçlü merkezileşme. Engels ise “1891 Sosyal Demokrat Program taslağının Eleştirisi”nde (Marks’ın Gotha Programının Eleştirisi adlı kitabında) iki ada üzerinde 4 ulusun yaşadığı ve tek bir parlamentoya rağmen 3 farklı yasa sisteminin var olduğu İngiltere’de federasyonun ileri bir adım olacağını kabul etmektedir.

FEDERATİF YAPININ İLERİCİ FONKSİYONU

Marks ve Engels’in görüşüne göre federatif bir devlet yapısı, en başta ulusal sorunun çözümünde ilerici bir fonksiyona sahip olabilir. Ama onlar, ulusal sorunun çözümünde, federasyonlaşmayı, tek veya tayin edici araç olarak görmekten de çok uzaktırlar. Marks ve Engels, proletaryanın devrimci mücadelesinin çıkarları bulunan her yerde, baskı altında tutulan ulusun, baskı altında tutan ulustan devlet olarak ayrılmasını istiyorlardı. Lenin onların bu düşüncesini “Devlet ve Devrim” adlı eserinde şöyle özetlemiştir:

“Engels, tıpkı Marks gibi, proletarya ve proletarya devrimi açısından ve demokratik merkeziyetçilikten hareketle tek ve bölünmez bir cumhuriyeti savunuyordu. Engels, federal cumhuriyeti, monarşiden merkeziyetçi cumhuriyete geçişte ancak belli bazı özel ilişkiler içinde ileri bir adım olarak görüyordu ve ulusal sorun, bu özel ilişkiler içinde ön plana çıkanıydı.”

Lenin, yukarıdaki görüşü benimsemişti. Ama emperyalizm çağında ulusal sorunun değişmesi ve Rusya’da devrimin gelişmesi, onun, federatif devlet yapısına ait proleter devrimci hareketin tavrına ilişkin Marksist teoriyi geliştirmesine yol açtı. Lenin bu yeni teorik kavramı, demokratik ve proleter devriminde ulusal sorunun kendi içerisinde bütünsel bir teori ile bağdaştırdı. Lenin, 1917 yılına kadar, federatif bir yapının gelecekteki demokratik ve devrimci Rusya için uygun bir çözüm olmayacağı görüşündeydi. Ama bu onun federasyonu genel de reddettiği anlamına gelmiyordu. Lenin, 1912 ve 1913 yıllarında, Balkanlarda ulusal sorunun tutarlı ve demokratik bir biçimde çözümü için, kısıtlanmamış ve tam demokratik devletlerin federasyonundan meydana gelecek bir Balkan Federasyonu’nun oluşturulmasının gerekliliğini vurgulamaktaydı. Lenin bunu, Balkanlardaki ulusal baskı ve savaşlara karşı, Slav-Türk düşmanlığının yerini alacak, hem proleter, hem de burjuva alternatifi olarak görüyordu. Lenin, önkoşul olarak demokrasinin kurulmasını, köylülerin tam olarak özgürlüğe kavuşmalarını, tam ulusal eşitlik ile politik olarak kendi kaderini tayin etme hakkının mutlaka tanınmasını göstermişti. 1917’ye kadarki devrim öncesi dönemde ulusal sorunun çözümü, üniter bir devletle, demokratik merkeziyetçilik temelinde ve bir Sovyet Cumhuriyetinin oluşturulmasında gören Lenin’in tasarıları, burjuva-demokratik devrimin sosyalist devrime yol açması sürecinde şu ana unsurları kazanmıştır.

LENİN’İN GÖRÜŞLERİ

a) Rusya’nın eski yönetsel bölünmesini ortadan kaldırmak ve bunu, modern ekonomik yaşamın gerçekleri ile ulusal bileşimin gereklerine dayalı bir başkası ile değiştirmek (Bak: Ulusal Sorun Üzerine tezler) Bunun için ulusal moment abartılmamalıdır. Çünkü ulusal bileşim, gerçek ekonomik faktörlerin en önemlilerinden biridir, ama tek olanı da değildir. Örneğin karışık ulusal bileşime sahip şehirler, ekonomik çevrelerinden koparılamaz. Sınırların saptanması, yerel halkın kendi sorunudur. (Bkz. Ulusal Sorun Üzerine Eleştirisel Değinmeler) 

b) Geniş yerel özyönetim demokratik merkeziyetçilik, özel ekonomik ve yaşamsal koşullar ve nüfusun özel ulusal bileşimi vb ile özellik gösteren bölgeler için özerkliği olan bir yerel özyönetimi asla dışlamaz. Aksine hem bunu, hem de diğerini zorunlu olarak gerektirir.

Lenin’e göre özyönetim kurumları ve özerklik, genel, eşit ve gizli yapılan seçimlerle oluşturulmalı ve özerkliğin sınırları, merkezi parlamento tarafından onaylanmalı ve o bölgenin yerel nüfusu tarafından önerilmelidir. Lenin her türlü kişisel “ulusal-kültürel” özerkliğe karşı olup, bölgesel özerklikten yanadır. BU konuda “Ulusal Soruna İlişkin Tezler”inde şöyle der: “Özerklik, demokratik devletimizi kurmada bizim tasarımızdır.” Lenin, Roza Lüksemburg’a atıfta bulunarak, merkezi ve bölgesel yetkilere ilişkin görüşlerini geliştirir ve şunu vurgular: “Kapitalist toplum için önemli ve temel olan ekonomik ve politik sorunlar, asla her bölgenin özerk meclislerinin yetki alanına girmemeli, aksine merkezi devlet parlamentosu tarafından düzenlenmelidir.” Lenin, böylesi bir merkeziyetçiliğin özelliğini, bürokratik olmayan bir yapıya sahip olma, üretici güçlerin gelişmesini ve bütün devlet çapında burjuvazi ile proletaryanın oluşmasını kolaylaştırma olarak görmektedir.

Lenin, merkezi olarak tayin edilmesi gereken sorunlar olarak şunları sayar: Gümrük politikası, sanayi ve ticaret yasalarının çıkarılması, ulaşım ve haberleşme, vergi medeni hukuku, eğitimin genel ilkeleri (sadece laik okullara ilişkin yasa, okula gitme zorunluluğu, asgari eğitim planı, demokratik okul yönetmeliği), çalışma güvenliğine ilişkin yasaların çıkarılması, politik özgürlükler (koalisyon hakkı) vb.

Özerk bölge meclisleri de, bütün devlete ait olan yasalar temelinde, sırf yerel, bölgesel veya sırf ulusal önemi olan sorunlara bakmaktadır. Lenin ayrıca, Engels’in “devlet olma gereği atanan yerel ve eyaletsel makamların hepsinin de kaldırılması” ve bunların yerine seçimle işbaşına gelecek temsilcilerin getirilmesi talebinin altını çizmektedir. 

c) Lenin, partinin, bütün ulusal azınlıkların haklarını korumak için bir yasa çıkartılması isteğini geliştirerek, bu yasanın, ulusal ayrıcalıkların bütün türlerini yasaklamasını ve her alandaki (okul, dil, yönetim, adalet) azınlık haklarını korumasını sağlamış ve bizzat kendisi böyle bir yasa tasarısını hazırlamıştı. Lenin, bu yasada özerk veya kendi kendini yöneten birimlerin yetkilerinden, bütün devlet çapında düzenli aralıklarla, azınlık bölgelerinde de sık sık yapılacak nüfus sayımlarına kadar birçok ayrıntılı önlemi öngörmüştü.

d) Lenin, adı geçen hedef ve istemlerin elde edilmesi için, aynı zamanda tam bir demokrasi için verilecek mücadele ile birleştirilmesi gerektiğine işaret etmektedir. Mükemmel bir demokrasi, her ulusal ayrıcalık ve baskının ortadan kaldırılması için yegâne politik temeli oluşturur. Demokrasinin bütün devlet örgütünde ve yönetimde azami olarak gerçekleştiği var sayılan burjuva koşullar altında bile, görece geniş bir ulusal barış egemenliğini sürmektedir ve demokrasi için mücadelede proletarya, bütün ulusların ilerici demokrasileri ile işbirliği yapar.

KENDİ KADERİNİ TAYİN HAKKI İLE FEDERATİF İLKE BAĞLANTISI

Lenin tarafından geliştirilmiş olan yukarıdaki ilkelerin hepsine, onun tarafından savunulan “bütün ulusların kendi kaderini tayin hakkı” zemini üzerinde bakılmalıdır. Lenin’in burada, kendi kaderini tayin hakkının kayıtsız olarak tanınması ile bu hakkın şu veya bu somut şekilde gerçekleşmesi halinde kime yarayacağı arasında bir ayrım yaptığı bilinmemektedir ve Lenin, kendi kaderini tayin hakkını, sadece devrimci süreçte işçi sınıfının çıkarları açısından değerlendirmiştir. Kendi kaderini tayin hakkının federatif ilke ile olan bağlantısı ile ilgili olarak Lenin şu yargıya varır:

“Kendi kaderini tayin hakkının tanınması, federasyon ilkesinin tanınması ile eş anlamlı değildir. İnsan bu ilkenin kararlı bir muhalifi ve demokratik merkeziyetçilik taraftarı da olabilir, ama federasyonu mükemmel demokratik merkeziyetçiliğe giden tek yol olarak ulusal eşitsizliğe tercih edebilir. İşte bu görüşten hareketle merkeziyetçi Marks, İrlanda ile İngiltere arasındaki bir federasyonu bile, İrlanda’nın İngiltere tarafından zorla boyunduruk altında tutulmasına tercih eder.

Lenin buradan hareketle, özerkliğin, tam ayrılmanın bir ön basamağı ve aynı zamanda ulus olmanın bir aşaması olabileceğine dikkat çeker:

“İşte özerklik, var olan devletin sınırları içinde zorla tutulan ulusun, sonunda ulus olarak oluşması, kendi güçlerini toparlaması ve tanıması, örgütlemesi ve uygun bir zamanda bir açıklama ile Norveç ruhunda bir seçimi yapmasına yol açar. “Biz şu veya bu ulusun, şu veya bu bölgenin özerk parlamentosu olarak diyoruz ki, Rusların Kralı, artık Polonya’nın Kralı değildir ve daha diğer benzerleri gibi.”

Lenin’e göre bu, gerektiğinde demokrasi ve sosyalizm için yararlı olacaksa, hatta kural olarak söylemek gerekirse, devrim ve savaşla karar verilebilecek bir sorundur.   

*

LENİN GÖRÜŞÜNÜ GELİŞTİRİYOR

Lenin, Rusya’da Haziran ve Kasım 1917 arasında devrimin akışı içinde – tarihsel süreç ve yeni deneyimlerin etkisiyle- federatif yapının yeni proleter devlet iktidarı için yararlarına ilişkin görüşlerini değiştirmiştir: “Programda yazdığımız, kendi kaderini tayin hakkına ilişkin genel olarak yazdıklarımızın o dönemden sonra bugün gerçekleşmiş olması ile ortaya çıkan durumun tanınmasıdır. O zaman henüz hiçbir proleter cumhuriyeti yoktu. Bu cumhuriyetler oluştukça ve oluşturdukları ölçü içinde, biz buraya yazdığımız şeyleri yazabiliyorduk: Sovyet tipine göre örgütlenmiş devletlerin federatif birleşmesi.” Ortaya çıkan görüş değişikliğiyle ilgili olarak Stalin de, Lenin’in “Federalizme karşı” başlıklı makalesine atıfta bulunmaktadır.

Lenin, devrim öncesi dönemde hazırlayıp ortaya koyduğu ulusal sorunun çözümünü ve onun (tek bir devlet çerçevesindeki) devlet şekillerine ilişkin temel ilkeleri reddetmeden, sosyalist milliyetler devletinin federatif yapısına ilişkin teorisini geliştirmiştir: Bu teori, yukarıda anılmış olan noktalara ek olarak, şu ana tezleri içermektedir:

LENİN’İN YENİ TEZLERİ

a)Yeni federal devlet, emperyalist devletlerden daha üstündür. Çünkü tamamen yeni bir sosyal ve politik temeli vardır. Bu devlet serbestçe bir araya gelen özgür ulusların işçi ve köylülerinin iktidarıdır ve federatif Sovyet cumhuriyeti, burjuva parlamentarizminden çok üstün olan demokrasinin daha yüksek ve daha ilerici bir şeklidir.

b) Federatif Sovyet cumhuriyeti, yeni devlet tipi ile yeni devlet şeklinin bir birliğidir. Devletin bu yeni tipi ile gelen bu yeni karakter, onun federatif yapısı ve federatif özellikleriyle ortaya çıkmıştır. Lenin, Sovyet iktidarının yeni içeriğini oluşturan 10 özellik arasında şunları sayar: Emekçi kitlelerin birleşimi, parlamentarizmin yürütme ve yasama etkinliklerinin ayrılmasının ortadan kalkması (yani devlet mekanizması ile halk kitlelerinin sıkı ilişkisi, daha mükemmelleştirilmiş bir demokrasi)

Lenin’e göre, devlet gelişiminin ortaya koyduğu yeni görevler, kendilerini serbestçe ulusal nifaktan ayırmayı öğrenen emekçilerin bilinçli ve daha sıkı bir birliğine geçişte ulusların federasyonunu zorunlu kılar.

c)Lenin federasyonu, “”çeşitli uluslardan emekçilerin tam bir birliğine giden geçiş şekli olarak kabul eder ve federasyonu, “Rusya’daki çeşitli milliyetlerin kalıcı bir birliğinden, birleşik, demokratik ve merkezi bir Sovyet devletine götüren en emin adım olarak görür.

Lenin ayrıca, özgürlüğüne kavuşmuş sömürgelerin, federasyonu, “özgürce kaynaşmaya geçiş” şekli olarak seçecekleri olasılığını da dışlamaz.

Lenin, Komintern’den, Sovyet düzeni temelinde ortaya çıkan yeni federasyonun geliştirilmesini, incelenmesini ve pratikte kanıtlanmasını istemiş ve federatif birliklerin yoğunlaştırılmasını savunmuştu. Ona göre amaç, emperyalizme karşı güçlü olmak, ekonomiyi daha hızlı bir şekilde yeniden düzenlemek ve kapitalizmde şimdiden beliren ve sosyalizmde tamamlanacak olan ulusal sınırlar ötesindeki ekonomiyi aynılaştırıp, birleştirme eğilimine uygun düşürmekti.

d) Lenin, federasyon ve özerkliğin demokratik merkeziyetçiliğe asla ters düşmediği ilkesini güçlendirmiştir. Ekonomik açıdan “makul sınırlar” içinde tutulan, “önemli ulusal farklılıklar” üzerine kurulmuş olan ve belli devlet sınırlamasını gerekli kılan bir federasyon, demokratik merkeziyetçiliğe uygun düşmektedir. Bir başka deyişle bu, devlet yapısının Sovyet tipinde örgütlenmesi koşulları altında “gerçek bir demokratik merkeziyetçiliğe” giden bir adımdır. Demokratik merkeziyetçilik, devletsel, toplumsal ce ekonomik yaşamın çok yönlü şekillerinin oluşmasında, devletin çeşitli bölge ve yerel kesimlerinde tam bir özgürlüğe yol açar. Sadece, yerel özelliklerin göz önünde bulundurulmasına ve hiçbir engel olmadan gelişmesini değil, ayrıca ortak hedefe doğru yerel girişimlerin de gelişmesini sağlar.

Lenin, Marks ve Engels’in devlet yapısına ilişkin önerilerini iki yönde yeniden geliştirmiştir: İşçi hareketinin, burjuva devletlerinin yapısına ilişkin tavrı konusunda teorik kavramlar getirmiş ve bunu, ulusal sorun üzerindeki Marksist-Leninist Parti’nin politikasına bağlamıştır. Ulusal sorunun çözümü için, nüfusun karmaşık ve çok uluslu yapıda olduğu bir ülkede, sosyalizmin inşasında federatif devlet yapısının kullanışlılığına ilişkin teorik düşünce şeklini geliştirmiştir. Lenin’in bu kavramı, bu düşünce şekli, onun yeni sosyalist devletin özellikleri, işlevleri ve şekilleri hakkındaki genel teorisinin bir parçasıdır.

Lenin, kendisi ve parti liderliği tarafından önerilen temel ilkelerin pratikte uygulanmasını sağlamıştır. Böylece, bugün devlet yapısına ilişkin sorunların araştırılmasında başvurulabilecek, Sovyetler Birliği ve diğer sosyalist devletlerin kurulmasıyla çok yönlü olarak gelişen 50 yılı aşkın pratik ve teorik deneyim ortaya çıkmıştır.

(Yukarıdaki çalışma, Klaus Hutschenreuter’in “Federatif devlet kuruluşunun Nijerya’daki oluşumu, toplumsal gelişme sürecindeki rolü ve fonksiyonu” konulu tezinden özetlenerek, Ertan Yüksel tarafından Türkçeleştirilmiştir. Ara başlıklar sonradan eklenmiştir.)    

(Özgürlük dergisi, Ağustos-Eylül 1988, Sayı:29 ve Ekim-Kasım 1988, Sayı: 30)