BELGELERLE 1955 KIBRIS KADIN İŞÇİLER TOPLANTISI

Kıbrıs İşçi Federasyonu (PEO)’nun 50. kuruluş yılı nedeniyle Rumca, Türkçe ve İngilizce olarak Lefkoşa’da yayımlanan “PEO: 50 Yıl” adlı albümdeki fotoğraflar, kronolojik sıralama ile izlendiğinde, Kıbrıs işçi sınıfının ayrılmaz bir parçası olan kadın işçilerle ilgili en eski fotoğraf, 1906 yılına aittir. Burada, 1864 yılında Larnaka’da kurulmuş olan Dianellos Fabrikasında tütün işçisi olarak çalışmaya başlayan ilk kadın işçiler görülmektedir.[1]

1924 yılına ait bir başka fotoğraf, Baf’ta Akama’daki taş ocağında kadın işçileri, ustabaşının denetiminde ihracat için sarı taş kırarken göstermektedir. Ateşe dayanıklı olan bu taşlar fırın yapımında kullanılıyordu.[2] 1930’da çekilen bir fotoğrafta da, inşaat işinde çalışan baba, oğul, gelin ve torunlar, hep bir arada yemek için verilen molada görülmektedirler. Küçük çocuklar da, ekmeklerini kazanmak ve zanaat öğrenmek için saat sınırlaması olmaksızın günde 15 saate kadar çalışıyorlardı.[3]

1938 yılında Mağusa’daki tekstil işçileri grevinde, kadın işçi liderleri de görev başındaydı. Türk ve Rum kadınlar, 1948’deki maden grevinde çocukları ile birlikte daha iyi bir yaşam için,  13 Ocak ile 17 Mayıs 1948 arasında 125 gün süreyle Kıbrıs Maden Şirketi CMC’de grev yapan 2100 işçi ile bütünleştiler.

1954’de kadın işçilerin tekstil sanayiindeki ilk büyük grevi yer aldı. PEO’nun özel olarak kurmuş olduğu Kadın İşçiler Dairesi’nin ilk  Başkanı, Kiryaku Pavlu Yorgiyu idi. Kadın işçiler, her zaman işçi sınıfının sosyal sigortalar mücadelesinde yerlerini almışlardı. Kriyaku Pavlu Yorgiyu, Hrisulla Petraki Mugisi ve Andrulla Stavru’dan oluşan kadın işçiler heyeti, 20 Haziran 1954’de sosyal sigortalar yasasının kabul edilmesi için taleplerini hükümet konağına ilettiler.[4]

Kıbrıs İşçi Federasyonu (PEO)’nun 25 Eylül 1955 tarihinde Lefkoşa’daki Royal sinemasında düzenlediği toplantıya, bine yakın Kıbrıslı Rum ve Türk kadın işçi katıldı. Asgari ücret ve sosyal sigorta yasasının onaylanması, mitingin temel istemi idi. Aynı toplantıda kadın işçilerin daha yığınsal örgütlenmesi için karar alındı.[5]

BELGELER KONUŞUYOR

            PEO Arşivinde bulduğumuz bazı Türkçe orijinal belgelerden yararlanarak, 25 Eylül 1955’de yapılan Kıbrıs Kadın İşçiler Toplantısını daha yakından izlemek istersek, ilk başvuracağımız belge, Kıbrıs İşçi Federasyonu, Lefkoşa Kaza Heyeti tarafından yayımlanan Haziran 1955 tarihli ve “ŞEKERCİLİK İŞLERİNDE İŞLEYEN BÜTÜN KADIN İŞÇİLERİNE” başlıklı bildiridir. Teksir halinde basılmış olan bildiride şöyle denmekteydi (Belgelerdeki o günkü yazım şekli aynen korunmuştur.):

“Kız Kardeşler:

            Bu broşür sizin için konuşmaktadır, sizin yövmiyeleriniz için yazıyor. Bundan dolayı bu broşürü dikkatlıca okuyunuz.

            Bu gün sizin aldığınız yövmiyeler çok düşüktür. Sizlerden çoğu 4/-, 5/- ve 6/- yövmiye almaktasınız. Aldığınız bu yövmiye sizin yiyecek ve giyecek ihtiyaçlarınızı luzum olduğu kadar karşılayamaz. Halbuki daimi olduğu kadar sert işde işlemektesiniz.

Kıbrıs’ta birçok kadın işçisi, mesela Fasuri çiftliğinde Kityuda, Mağusa Bahçelerinde, Hükümet işlerinde ve yapı işlerinde işleyen İşçi Kadınlar, günde 8/-, 9/-, 10/- ve 12/- yövmiye alırlar.

Bu vaziyet fazla sürmemelidir. Yövmiyelerinizin artması lazım. 4/- ve 5/- değil, 8/-, 9/- ve 10/- yövmiye almak hakkınızdır. Ancak bu suretle daha iyi yaşayabilirsiniz.

            Birliklerimiz bu günlerde Hükümetden yövmiyelerinizin artması için mevcut olan kanunun tatbik edilmesini isteyeceklerdir.

            Yövmiyelerinizin artması için yapılan bu faaliyete siz de yardım etmelisiniz. Birleşmelisiniz ve Hükümet Memuru tarafından yövmiyeleriniz için sorulduğunuz zaman temiz olarak ve cesaretle yövmiyelerinizin hakikaten az olduğunu söylemeli ve kanunla yövmiyelerinizin artmasını talep etmelisiniz.

            Kız kardeşler!

Hotellerde, kunduracı dükkanlarında, yapı işlerinde, Hükümet işlerinde işleyen kadın ve erkek işçilerin ve son Lisi kadın işçilerinin ve birçok işçilerin yaptığı gibi siz de daha yüksek yövmiye almak için mücadeleye atılınız.

            Daha yüksek yövmiye için açacağınız bu mücadelede Birliklerimiz daima size yardım etmeye hazırdır.”

DANIŞMA TOPLANTILARI İÇİN ÇAĞRI İLANI

            “Kadın İşçilerinin Kıbrıs İştişaresi” imzalı ve Lefkoşa, Temmuz 1955” tarihli bir başka bildirinin başlığı ise şöyle: “KADIN İŞÇİLER! KIBRIS MİTİNGİNE KOŞUNUZ!!” “Halk” Basımevinde Türkçe basılmış olan bildiri metninde şu bilgiler yer alıyor:

            “Hemşireler,

Biz, Kıbrıs kadın işçileri çok büyük problemlerle karşılaşmaktayız.

            YEVMİYELERİMİZ AZDIR.

            Hemen hemen hepimiz 5/-, 6/- ve bazılarınız da 7/- şilin yevmiye almaktayız. Bugünkü hayat pahalılığına göre, bu almakta olduğumuz yevmiyelerle geçinebildiğimizi kim iddia edebilir.

            FAZLA İŞ SAATLARI

            Binlerce işçi ve memur haftada 44 saat işledikleri halde çiftliklerde, bir çok küçük ve büyük müesseselerde işleyen biz kadın işçileri günde 10 ve 12 saat işlemekteyiz. Aradaki bu fark neden ileri geliyor?

            TATİL GÜNLERİNDE OVERTAYIM

            Binlerce işçi ve memur 8 saatten fazla ve Pazar günleri işlediklerinde; işledikleri saatları bire bir buçuk olarak ödenirler. Halbuki biz kadın işçileri her nerede olursak olalım, fazla saat işlediğimizden fazla para alamıyoruz. Bu fark nedendir?

            ÖDEMELİ SENEVİ RUHSATLARIMIZ YOKTUR

            Kıbrısta binlerce işçi senede 6 günden 15 güne kadar ödemeli ruhsat alıp istirahat ederler. Halbuki bizden bir çokları bütün sene işlediğimiz halde bir gün bile ruhsat almıyoruz. Yoksa bizim istirahat etmiye hakkımız yok mudur? Bizim istirahata ihtiyacımız yok mudur?

            HASTA OLDUĞUMUZ ZAMAN HİMAYE OLUNMUYORUZ

            Bir çoklarımız hasta olup da işlemediğimiz zaman iş sahipleri bize bir kuruş bile yardım etmiyor. Biz yalınız yardım olunmamakle kalmıyoruz; aynı zamanda doktor ve ilâç paralarını da kendi cebimizden veriyoruz. Oysaki bizi meccanen tedavi etmek, ilâç ve yardım vermek, gerek iş sahiplerinin ve gerekse Hükûmetin vazifesidir.

            HÜKÛMET MES’ULDÜR

            Biz bu yukarıdaki meselelerimizin hallolunmamasında ve bu haksızlıkların bzie yapılmasında Hükûmet mesuldur.

            Hükûmet, yaşamamıza kâfi gelebilecek makûl yevmiyelerin verilmesi için kanun yapmıya mecburdur. İş sahiplerinin bizi işletmekte oldukları fazla saatları azaltmaları için kanun yapmıya mecburdur. Hasta olduğumuz zaman bizi himaye edecek Sosyal Sigorta Sistemini kurmıya mecburdur.

            Fakat Hükûmet bunlardan hiç birini yapmamıştır.

            HEPİMİZ DE KADIN İŞÇİLERİNİN TOPLANTISINA GİDELİM

            Lefkoşada yapılan kadın işçilerinin Kıbrıs İştişaresi karşılaşmakta olduğumuz meseleleri gördükten sonra bir Kıbrıs Mitingi yapmıya karar vermiştir. Bu Miting 11 Eylül Pazar günü Lefkoşada yapılacaktır.

HEMŞİRELER

Tarlalarda, Bahçelerde, Ambarlarda, Terzi Dükkânlarında, Tütün Fabrikalarında, İçki Fabrikalarında, Yapı işlerinde, Şekerleme Fabrikalarında veya küçük ve büyük muhtelif fabrikalarda; her nerede işlersel işleyelim, harekete geçelim. Gerek iş yerlerinde ve gerekse Birliklerimizde toplanarak, kendi meselelerimizi müzakere edelim ve Kıbrıs Mitingine iştirak etmek için hazırlanmıya başlıyalım. Bu hususta bütün kadın hemşirelerimizi aydınlatarak 11 Eylül 1955 tarihinde Pazar günü Lefkoşada yapılacak olan Mitinge hepimiz de gelelim... İleri!!”

           

İKİ DİLİN BİRARADA KULLANILDIĞI EL İLANLARI:

Hem Rumca, hem de Türkçe olarak el ilanı şeklinde hazırlanarak dağıtılmış olan bir başka çağrı ilanı ise şöyleydi:

            “YAŞASIN KIBRIS KADIN İŞÇİLERİN KIBRIS TOPLANTISI 1955

            25 Eylül’de Lefkoşa’da ROYAL Sinemasında kadın işçilerin Kıbrıs toplantısı yapılacaktır. Bu toplantıda müzakere edilecek mevzulardan biri de Sosyal Sigorta Neticesi  meselesidir.  Kadın işçiler hasta oldukları zaman kendilerini meccanen tedavi edecek, onlara meccanen ilaç ve hastalık  atiyesi verecek, dul kadınlara ve işçilerin  öksüz çocuklarına tekaüdiye verecek tam bir Sosyal Sigorta Sistemini Hükümetten isteyeceklerdir. Hiçbir kadın işçi bu toplantıdan geri kalmamalıdır.

KIBRIS KADIN İŞÇİLERİ!

HEPİNİZ DE 25 EYLÜL’DE YAPILACAK OLAN TOPLANTIYA KOŞUNUZ”

Kadın İşçileri toplantıya çağıran ve yine iki dilde hazırlanmış olarak dağıtılan bir başka el ilanı:

“KIBRISLI KADIN İŞÇİLER!

HEPİNİZ DE KADIN TOPLANTISINA GELİNİZ!!

Hemşireler,

            25 Eylül Pazar günü ö. e. saat 10 da Lefkoşada “ROYAL” Sinemasında yapılacak olan Kadın İşçilerinin Kıbrıs toplantısı sizin için çok ehemmiyetlidir.

            Bu toplantıda, hasta olduğunuz zaman himaye olunmanız, dul kadınların ve öksüz çocukların himaye olunmaları, erkeklerin yaptığı aynı işi yapan kadın işçilerin aynı yevmiyeleri ödenmeleri, makûl bir yevmiye tayin eden Kanun konması ve bunun gibi Kıbrıs kadın işçileri için çok ehemmiyeti olan diğer meseleler de müzakere edilecektir.

Hemşireler,

            Bu toplantıdan geri kalmayınız. Nerede işlerseniz işleyiniz, hangi san’atta olursanız olunuz, bu toplantıya mutlaka geliniz.

            Hepiniz de beraber faaliyete geçerek menfaatlarınızı elde ediniz.

Eylül: 1955

KIBRIS KADIN İŞÇİLER TOPLANTISI

ORGANİZE HEY’ETİNDEN”  

25 Eylül 1955 günü yapılacak olan Kıbrıs Kadın İşçiler Toplantısı öncesinde kullanılan sloganlar şunlardı:

-          Kadın işçileri himaye edecek kanun nerede kaldı?

-          Kıbrıs Kadın İşçileri Sosyal Sigorta Sistemi isterler.

-          Kıbrıs Kadın İşçileri aynı iş için erkekler kadar yevmiye isterler.

-          Kadın işçiler 4/- şilin yevmiye ile yaşayamazlar. Hükûmet müdahale etmelidir.

-          Hükûmetin teşkilâtlanma hakkımızı müdafaa etmesini isteriz.

-          Kadın işçileri iş saatlarını Hükûmetin araştırmasını isterler.

-          Kadın işçiler hasta oldukları zaman hastalık atiyesi isterler.

-          Türk ve Rum Kadın işçiler, meselelerimiz için beraber mücadele edeceğiz.

-          Kıbrıs Kadın İşçileri!! Hepiniz de 25 Eylüldeki Kıbrıs Kadın İşçileri Toplantısına koşunuz.

-          Yaşasın Kıbrıs Kadın İşçileri Toplantısı

12 SAYFALIK BROŞÜRDEN

            Ekim 1955’de “Kıbrıs İşçi Federasyonu (K.İ.F.) Kadın İşçiler Dairesi Yayımları” olarak çıkarılan ve “Kıbrıs Kadın İşçilerinin Problemleri ve Kıbrıs Kadın İşçiler Toplantısının Kararları” başlıklı 12 sayfalık broşürde yer alan “Başlangıç” adlı giriş yazısında şöyle denmekteydi:

            “25 Eylül 1955 tarihine düşen Pazar günü Lefkoşada “ROYAL” Sinemasında yapılan Kıbrıs Kadın İşçiler Toplantısı, Kıbrıs işçi hareketlerinde tarihi bir olaydır. Çünkü bu toplantıda, Türk ve Rum kadın işçileri; yevmiye, iş saatı, Sosyal Sigorta Sistemi ve Sendika Hürriyeti gibi ziyadesiyle kadın işçileri ilgilendiren meseleleri müzakere etmiştir.

            Toplantının müzakere ettiği meseleler bütün Kıbrıs İşçi Sınıfını ilgilendiren meselelerdir. Toplantıya bütün kazalardan ve bir çok köylerden 934 kadın işçi iştirak etmiştir ki bunların 70 danesi Türktür.

            Toplantıda kadın işçilerinin ilgilendiren bütün meseleler müzakere edildikten mada, bu hakları kazanmak ve daha iyi günler görmek için nasıl hareket etmeleri gerektiği bir karara bağlanmıştır.

            K.İ.F. Merkezi Kadın İşçiler Dairesi, Kıbrıs Kadın İşçiler Toplantısında yapılan müzakere ve konuşmaları, bu broşürle kadın işçilerine sunuyor.

            Bundan maksad bu müzakereleri iyice mütalâa edip; haklarını kazanmak için yapacakları mücadelelerde kadın işçilerine yardım etmektir.

            TÜRK VE RUM KADIN İŞÇİLERİ !

            DAHA İYİ BİR HAYAT KAZANMAK İÇİM İŞ BAŞINA !

            İLERİ !”

YAPILAN KONUŞMALAR

Toplantıda 12 kişi söz alarak meselelerini söylemişlerdir ki bunların ikisi Türktür.

(Mağusalı Bayan Şerif Mustafa ile Lûricinalı Nazife İbrahim. Broşürde yer verilen bu konuşmaların bazıları aşağıya aynen aktarılmıştır-A.An.):

            “Kıbrıs Kadın İşçilerinin Meselelerini Mağusalı Bayan Şerif Mustafa anlatıyor:

            Bazıları kadın işçilerin meseleleri erkek işçilerden ayrı olduğunu zannediyorlar. Halbuki genel bakımdan isteklerimiz aynıdır. Aradaki fark, teferruat ve daha çok haksızlığa uğrama meselesidir.

            Elimize yevmiye meselesini alacak olursak, görürüz ki az yevmiye alanlar yalınız kadın işçiler değildir. Erkek işçiler de az yevmiye alıyorlar. Ancak bu meselede kadın işçilere fazla haksızlık oluyor. İşte yevmiye meselesinin kadın işçiler için hususiyeti budur.

            Elimize iş saatlarını alacak olursak; kadın işçiler gibi erkek işçiler de bir çok defalar haftada 50 ve 60 saat ve daha fazla işlemektedirler. Bu hususta kadın işçileri hususî olarak ilgilendiren mesele, bu haksızlıkların kadın işçilere daha fazla olmasıdır. Bundan dolayıdır ki bizi ilgilendiren meseleler Kıbrıs işçi sınıfını ilgilendiren meselelerdir.

            Böyle olmakle beraber doğurma ve lohusalık zamanında müdafaa edilme ve çocuğun himaye görmesi gibi kadın işçilerini hususî bir surette ilgilendiren meseleler vardır ki, bunlar da Kıbrıs işçi sınıfının umumî isteği olan Sosyal Sigorta Sisteminin birer parçasıdır.

            Bundan anlaşılıyor ki kadın işçilerin esas meseleleri dört danedir: 1. Yevmiye meselesi, 2. İş saatları meselesi, 3. Sosyal Sigorta Sistemi ve 4. Serbest teşkilâtlanma meselesi.

            Kıbrıs kadın işçilerinin yevmiyeleri eskiden beri düşkündür. Hâlâ 2, 3 ve 4 şilin yevmiye ile çalışan kadın işçiler çoktur. Bu kadın işçilerinin ekserisi günde 10, 12 ve 14 saat işlerler ve işlemiş oldukları fazla saata mukabil overtayım ödenmezler.

            Bu durumun hasıl olmasına sebep teşkilâtsız olmamızdır. Bu, bir bakıma böyle olmakle beraber kabahatın asıl büyüğü Hükûmettedir. Çünkü elinde salâhiyet bulunduğu halde kadın işçilerini himaye etmiyor. Kadın işçileri teşkilâtlanıp haklarını korumak istedikleri zaman iş sahipleri onların sendika hürriyetlerine tecavüz ederek onları teşkilâtlanma hakkından mahrum ediyor. Onların teşkilâtlanmalarına müsaade etmiyor. Bu takdirde de Hükûmet müdahale edip kadın işçilerin kanunî hakları olan teşkilâtlanma hakkını müdafaa etmiye teşebbüs etmemiştir.

            Kıbrıs İşçi Sınıfının dört gözle beklemekte olduğu Tam bir Sosyal Sigorta Sistemi Hükûmet tarafından tatbik olunmadığından binlerce işsiz, hasta, iktidarsız ve dul kadın işçisi himaye görmeden perişan oluyorlar.

            Fakat hemşireler, bütün bu tazyıklardan korkmamalıyız. Biz iş sahiplerinden daha kuvvetliyiz. Birleşelim, mücadele edelim ve mutlaka kazanacağız. Unutmamalıyız ki bütün bu faaliyetlerimizi yaparken yalınız değiliz. Kıbrıs İşçi Federasyonuna bağlı 20 bin işçi bizim yan tarafımızdadır.

            Yaşasın Kadın İşçilerinin Kıbrıs Toplantısı.”

Mağusalı Andrullâ Lemeşani konuşuyor:

            “Kadın terzi işçileri çok haksızlığa uğrarlar. Bir çoklarımız bu san’atı öğrenmek için 15 veya 20 lira para ödemiye ve ondan sonra 4/- şilin yevmiye ile günde 10, 12 ve 14 saat işlerler. Hükûmet ne bir san’at mektebi açmayı ve ne de yevmiyelerimizi tayın etmeyi düşünmüyor.”

Leymosunlu Kiryaku Hristu konuşuyor:

            “Leymosunda 4/- ve 6/- şilin yevmiye ile işleyen kadın işçileri çoktur. Bu kadın işçileri bu durumdan kurtulmak için bizim yardımımızı bekliyorlar. Onlara yardım edip kendilerini teşkilâtlandırmak ve iş sahibinin istismarından kurtarmak bizim vazifemizdir.”

Baflı Hristotea Dimitriyu konuşuyor:

            “Benim bulunduğum kasabada kadın işçileri teşkilâtın kıymetini anlamışlardır. Mağusa Ziraat İşçiler Birliğinde 1400’den fazla kadın işçi yazılı bulunmaktadır. Bu hemşirelerimiz teşkilât sayesinde 9/4’ten 12 şiline kadar yevmiye alıyorlar. Haftada 44 saat işlerler. Sosyal Sigorta Sandığımız vardır. Bütün bu hakları teşkilât sayesinde kazandık. Bundan dolayı diğer hemşirelerimizi teşkilâtlandırıp iş sahiplerinin istismarından kurtarmıya çalışmalıyız.

Lûricinalı Nazife İbrahim konuşuyor:

            “Biz köylerde işleyen ve yaşımız küçük olan kızlar, çok defa 35-40 yaşında kadınlarle, günde 10-12 saat ve hatta 14 saat işlemekteyiz. Bu işimize karşı günde 2 ve 3 şilin almaktayız. Hiçbir Sosyal Sigorta Sandığımız yoktur. Hasta olduğumuzda aç kalmaya mecburuz. İşte bugün bizi alâkadar eden bu mühim meseleleri hep bir ağızdan istemiye geldik. Bugünkü toplantımızda hep bir ağızdan Hükûmetten şunları istemeliyiz:

1. Hükûmet kadın işçilerinin en aşağı yevmiyelerini tesbit eden bir kanun yapmalıdır.

2. Kıbrısta kadın işçilerini de himaye edecek olan tam bir sosyal sigorta sistemi tatbik

    edilmelidir.

3. Hükûmet, kadın işçilere san’at öğretecek mektepler açmalıdır.

            İsteklerimiz o kadar çoktur ki söylemekle bitiremeyiz. Fakat bütün bunları nasıl kazanabiliriz? Evet kardeşlerim, bütün bunları aramızda elbirliğini kuvvetleştirerek işçi sınıfının desteği ile elde edebiliriz.

            Yaşasın Kıbrıs Kadın İşçilerinin Toplantısı.”

K.İ.F. Genel Sekreteri Andreas Jartidis’in toplantıda yaptığı konuşmanın tam metni ise şöyleydi:

“Hemşireler,

            Toplantınıza K.İ.F. samimi selâmlarını iletir, bununle beraber her mücadelenizi başarıp, iş saatlarınızı ve yaşayış seviyenizi iyileştirmek için Kıbrıs İşçi Federasyonu’nun her yardımı yapacağını size söz veririm.

            Bilmelisiniz ki bütün bu işleri yalınız başınıza yapacak değilsiniz. Yan tarafınızda daima teşkilâtlı işçileri ve K.İ.F’nu bulacaksınız. K.İ.F. size teşkilâtlanmanız için istediğiniz kadar yardım edecektir.

            Kıbrıs işçi sınıfının yaşayış seviyesi, ancak diğer işleyen halk tabakalarının yaşayış seviyesinin iyileştirilmesi ile kabildir. On beş binden fazla kadın işçisinin yevmiyeleri düşkün bulundukçe, diğer işçilerin de yevmiyeleri düşkün olmakta devam edecektir. Kadın işçilerin yevmiyeleri yükselirse, diğer işçilerin yevmiyeleri de yükselecektir.

            Kadın işçilerin yevmiye, iş saatı, Sosyal Sigortalar Sistemi ve saire gibi bir çok meseleleri olduğunu daha evvel konuşan hemşireler söylemişlerdir. Bu haklarınızı kazanmak için K.İ.F.’un size tavsiyesi şudur:

            Evvelâ teşkilâtlanıp yevmiyelerinizi artırmasını, iş saatlarını azaltmasını ve size senelik ödemeli ruhsat vermesini iş sahiplerinden isteyiniz.

            Fakat hemşireler, haklarınızı iş sahiplerinden mada Hükûmetten de istemelisiniz. Çünkü bu haksızlıkların esas mesulü Hükûmettir. Meselâ, gazetelerde gördüğümüze göre Lûricina, Bodamya ve sair çiftliklerde 15 yaşından aşağı kızlar 15 kuruştan 30 kuruşa kadar yevmiye ile işlerler. Bu durumun olmasına sebep, çiftlik ağalarının, kadın işçilerini istedikleri gibi işletmelerine fırsat veren Hükûmetin ilgisizliğidir.   

            Teşkilâtlandığınız zaman yukarıda söylediğimiz haklarınızı kazanmak için mücadele etmekle beraber; bütün Kıbrıs halkının en mühim derdi olan ev meselesi için de mücadele etmelisiniz. Mesken meselesini sık sık söylüyoruz. Çünkü binlerce işçi ailesine ıztırap çektiren bir dertttir. Hükûmetin halk aleyhine yürüttüğü siyasetten dolayı, dar bir eve veya bir barakaya yerleşmiye mecbur olan bir işçi ailesinin sıkıntısını kiç çeker? Pek tabiidir ki evin dar olması, evde su eksikliği, aşhane ve banyonun bulunmamasından doğan sıkıntıyı hep siz kadınlar çekersiniz.

            Bildiğiniz gibi harp siyasetinden ötürü, memleketimize binlerce asker ve ailesi geldiği için bugün hayat pahalılığı 140 puvana yükselmiştir. Eşyaların pahalı olmasından hasıl olan sıkıntının büyük bir kısmını v kadını çekmektedir. Çocukların evde niçin “o” yoktur, “bu” yoktur diye yaptıkları şikâyetleri de kadınların cevaplandırdıklarını biliyorsunuz. Bundan dolayı kadın işçiler de erkek işçilerle beraber teşkilâtlanmasını icap ettiren genel meseleler de vardır.

            Hemşireler,

            Bugün yapmış olduğunuz bu toplantı ile ileriye doğru bir adım atmış oluyorsunuz. Toplantınız kasaba ve köylerde bulunan binlerce kadın işçisini teşkilâtlandırmak için bir dönüm noktası olmalıdır.

            Faaliyetlerinize devam edin ve 1956 senesini kadın işçilerin teşkilâtlanma ve mücadele senesi yapın.

            İş saatlarınızı ve yaşayış seviyenizi iyileştirmek için faaliyete devam edin. İleri...”

KATILIM YÜKSEK

Toplantıya Leymosundan 265, Mağusadan 250, Lefkoşadan 248, Lârnakadan 150 ve Baftan 21 olmak üzere 934 kadın işçi gelmiştir. Toplantıya hazırlık yapıldığı esnada, bir çok kadın işçileri teşkilâtlanmıştır. Leymosun 355, Mağusa 343, Lefkoşa 327, Baf 40 ve Lârnaka da 10 aza kaydetmiştir. Bu raporlara göre Leymosun en iyi işi yapmış olduğu için birinci gelmiş ve Merkezî Kadın İşçiler Dairesi Mes’ulü Kiryaku Bavlû, mükâfat olarak Leymosun Kadın İşçiler Dairesi mes’ulüne K.İ.F. tarafından verilen sancağı hediye etmiştir.

Bundan sonra kadın işçilerin meseleleri için Hükûmete arizalar gönderilmiş ve gelecek zaman içinde yapılacak faaliyete dair kararlar alınmıştır.”

HÜKÛMETE GÖNDERİLEN DİLEKÇELER

Kadın İşçilerin Yevmiyeleri için İş Komiserine gönderilen Ariza:

“Toplantı, kadın işçilerini üzmekte olan yevmiye meselesi için aşağıdaki hususatı tarafınıza bildirmek için bize salâhiyet vermiştir:

1. Bir çok iş yerlerinde kadın işçiler 3 veya 4 şilin yevmiye ile günde 10 ve 12 saat işlemektedirler. Bir çok yerlerde küçük yaştaki kadın işçiler 12 ve 15 kuruş yevmiye ile fazla saat işliyorlar.

2. Toplantımız, kadın işçilerin asgari yevmiyelerini tayin etmek için Valiye salâhiyet veren kanun bulunduğunu hatırında tutmakta, bu kanunun kadın işçilere fayda vermeden çekmecelerde tutulacağına tez bir zamanda tatbik edilerek ziraat işlerinde işleyen kadın işçiler için günde 7 şilin ve endüstri işlerinde işleyenler için de günde 8 şilin asgari yevmiye tayin edilmesini Hükûmetten istemektedir.

3. Hükûmet, kadın işçilerin iş şartlarını araştırmak için tez bir zamanda, birlik mümessillerini de içinde alan bir araştırma komisyonu tayin etmelidir. Toplantı bu meseleleri Hükûmetle müzakere etmek üzere 5 kişilik bir hey’et seçmiştir.”

Sosyal Sigorta Sistem için Hükûmetin Sosyal Meseleler Sekreterine Gönderilen Ariza:

            “Bugün Lefkoşada “Royal” Sinemasında toplanan Kıbrıs Kadın İşçileri, hasta olduklarında meccanen tedavi ve ilâç veren ve ihtiyarlara, dul kadınlara ve öksüz çocuklara maddî yardımda bulunan bir sistemin kurulması meselesini müzakere ettikten sonra aşağıdaki hususatı vasıtanızle Hükûmete bildirmeğe karar vermiştir:

            1. Yukarıda söylediğimiz hallerde kadın işçileri himaye etmek Hükûmetin en tabii vazifelerindendir. Fakat esefle söyleriz ki bugüne kadar Hükûmet, bazı beyannameler yayınlamaktan başka bir şey yapmamıştır. Bundan dolayı kadın işçiler bin bir zorluklarla karşı karşıya kalmakta ve ıztırap çekmektedirler.

            2. Bundan dolayı kadın işçiler toplantısı, Hükûmeti, vakit geçirmeden K.İ.F. bildirdiği şekilde ve meccanen tedavi ve ilâç, hastalara, ihtiyarlara ve dul kadınlarla öksüz çocuklara maaş ve yardım verecek tam bir sosyal sigorta sistemi kurmaya davet etmektedir.

            3. Toplantı, bu arizayı size verip, daha fazla izahatta bulunmak üzere 5 kişilik bir Hey’ete salâhiyet vermiştir.

KADIN İŞÇİLER TOPLANTISINDA ALINAN KARAR

            25 Eylül 1955 tarihinde Lefkoşa “Royal” Sinemasında yapılan Kıbrıs Kadın İşçiler Toplantısı, kadın işçilerin problemleri hakkındaki raporu dinledikten sonra şu neticeye varmıştır:

            Toplantıda konuşan kadın işçilerin verdikleri fikirlerden anlaşıldığına göre, binlerce kadın işçi birçok ziraat ve endüstri müesseselerinde, fabrikalarda ve sair iş yerlerinde 5 ve çok kere 2 şilin ve 3 şilin yevmiye ile günde 10, 12 saat ve daha fazla işlemektedirler. Kadın işçilere, hastalık, doğurma halinde, öksüz çocuklara, ihtiyarlık ve sair zor zamanlarda yardım edilmiyor. Hükûmetin işçi sınıfına karşı ilgisizliği yüzünden bir çok kadın işçiler teşkilâtsız kaldılar ve bu  teşkilâtsızlıktan istifade eden iş sahibi onları ucuz işçi emeği olarak kullanmak ve azami kâr temin etmek istemektedirler.

            Bu itibarle toplantı aşağıdaki kararları alıyor:

            1. 1955 ve 1956 senelerinde kadın işçileri geniş faaliyetler yapacaklar ve yevmiyelerinim artması, iş saatlarının azalması ve tam bir sosyal sigorta sisteminin Hükûmet tarafından tatbik edilmesi için çalışacaklardır.

            2. Son seneler içerisinde binlerce işçi yaptığı gibi kadın işçilerinin de yevmiyelerini yükseltip iş saatlarını azaltmak ve diğer meselelerini halletmek için imkânlar mevcuttur. Bundan dolayı Kıbrıs İşçi Federasyonu ve birlikleri, ambarlarda, çiftliklerde ve sair iş yerlerindeki kadın işçilerin teşkilâtlanıp, haklarını aramaları için onlara yardım edecektir.

            3. Bununle beraber iş yerlerinin sık sık teftiş edilerek kadın işçilerine yapılan haksızlığın önüne geçilmesi, iş saatlarının ve yevmiyelerinin araştırılması Hükûmetten istenecektir.

            4. Kadın işçilerin teşkilâtlanmalarına ve bu suretle meselelerini çözmelerine çok önem verilmelidir. Kadın işçileri teşkilâtlanıp haklarını aramaları için K.İ.F. ve birlikleri onlara yardım etmelidir. Kadın işçileri teşkilâtlanmadan faaliyet yapıp haklarını aramaları ve bu hakları korumaları zordur. K.İ.F. Birliklerinde teşkilâtlı olan kadın işçilerin mikdarı 3400’den 6000’e ve hatta daha yükseğe çıkarılabilir.

            5. Toplantı, bu kararların tatbikinde K.İ.F. ve Merkezî Kadın İşçiler Dairesinin faaliyet yapmasına karar vermiştir.”

KADIN İŞÇİLERİN DANIŞMA TOPLANTILARI

            Kıbrıs İşçi Federasyonu Merkez Kadın İşçiler Dairesi tarafından hazırlanıp, Lefkoşa’da Türkçe olarak dağıtılan 28 Mart 1956 tarihli bir başka bildiri ise şöyleydi:

            “Kadın İşçi Arkadaşlar,

            8 Nisandan 20 Mayıs 1956 tarihine kadar kadın işçilerinin kaza istişareleri yapılmasına karar verilmiştir.

            Bu istişarelerde kadın işçilerin karşılaşmakta oldukları bütün müşküller müzakere edilerek bu müşküllere çare bulmak için ne gibi mücadeleler yapılması gerektiği hakkında kararlar alınacaktır. Kadın işçilerin karşılaştıkları müşküller az değildir.

            Bunların en mühimi kadın işçilerin almakta oldukları yevmiyelerdir. Kadın işçiler çok az yevmiye alıyorlar. Kadın işçiler yaptıkları sert işe mukabil 250 milden 300 mile kadar yevmiye almakta ve pek az işlerde 300 milden fazla ödenmektedirler.

            Kadın işçilerin müşküllerinden diğeri de iş saatlarıdır. Kadın işçilerin büyük bir kısmı haftada 44 saatın ne demek olduğunu bilmiyorlar ve haftada 44 saattan fazla işliyorlar. Pek az kadın işçileri haftada 44 saat işlemektedirler. Kadın işçilerin ekserisi ve bilhassa fabrikalarda ve dükkânlarda işleyen kadın işçiler günde 8-9 saat işlemektedirler. Sosyal Sigorta Sistemi ve Sendika Hürriyeti de kadın işçilerin en mühim meseleleri arasındadır.

Kadın İşçi Arkadaşlar,

            Kadın işçilerin Kaza istişareleri aşağıdaki tarihlerde olacaklardır:

             8 Nisan 1956 Pazar günü Mağusada

            15 Nisan 1956 Pazar günü Leymosunda

            22 Nisan 1956 Pazar günü Lefkoşada          

            13 Mayıs 1956 Pazar günü Bafta

            20 Mayıs 1956 Pazar günü Larnakada

Kadın İşçi Arkadaşlar,

            Kasabalarda ve köylerde bulunan iş yerlerinde canlı mıntaka toplantıları yapınız ve müşküllerinizi müzakere ederek onları Kaza istişarelerine getirecek olan mümessiller seçiniz. Bu mıntaka toplantılarında seçeceğiniz mümessiller sizin müşküllerinizi kaza istişaresine getirmekle beraber aynı zamanda bu müşküllerinize nasıl çare bulunacağını da söyliyeceklerdir.

            Kaza istişarelerinin muvaffakiyetli olması ve kadın işçilerin aşağıdaki haklarının Kanun ile korunmasını Hükûmetten istemek için bütün kadın işçileri iş başına ileri...

1.      Kadın işçilerin asgari yevmiyeleri 472 mil olarak tesbiti,

2.      Haftada 44 saat iş,

3.      Bütün kadın işçileri içine alacak olan Tam bir Devlet Sosyal Sigorta Sisteminin kurulması,

4.      Kadın işçilerin Sendika Hürriyetlerinin korunması

Yaşasın Kadın işçilerin kaza istişaresi

Yaşasın Kadın işçileri arasındaki elbirliği”

            İngiliz Sömürge Yönetimi, PEO tarafından 1955 yılı içinde yürütülen yoğun kampanya sonunda, 1956’da Sosyal Sigortalar Yasasını kabul etmek zorunda kaldı. 1 Ocak 1957’de yürürlüğe giren yeni yasaya göre, bir işverenin yanında tam zamanlı olarak çalışmakta olan herkes (küçük çiftliklerde çalışan tarım işçileri hariç), zorunlu olarak sosyal sigorta kapsamına alınıyordu. Bir gelir karşılığı çalışmakta olan diğer işçiler de, gönüllü olarak sisteme kaydedilebilecekti.

            Mart 1954’de, PEO Merkez Konseyi üyelerinden Ahmet Sadi’yi özel olarak oluşturulan Türk Bürosunun başına getiren PEO, diğer kazalarda da bu amaçla maaşlı sendikacıları görevlendirdi. Yıl sonunda PEO’ya üye Kıbrıslı Türk işçilerin sayısı 1500’e yükseldi. Düzenli olarak yayımlanan “Türkçe Aylık İşçi Bülteni” ve  diğer Türkçe broşürler ile örgütleme çalışmaları yoğunlaştırıldı.

            İlk sayısı 13 Eylül 1955’de yayımlanan haftalık İnkılapçı gazetesinin 8 Kasım 1955 tarihli nüshasında verdiği bilgiye göre, PEO’nun 25,425 kayıtlı üyesi bulunmaktaydı. Bunlardan 3,400’ü kadın, 2,200’ü de Türk işçilerdi. İngiliz sömürge yönetimine karşı ortak anti-emperyalist mücadele için Türk-Rum işbirliğini savunan İnkılapçı gazetesi, 14. sayısının çıkmasından iki gün sonra, 14 Aralık 1955’de Olağanüstü Durumun ilanı üzerine, solcu gazeteler Neos Demokratis, Embros ve Aneksartitos  ile birlikte sömürge yönetimi tarafından kapatıldı.

1956 SONUNDA KADIN İŞÇİLERİN DURUMU

            PEO’nun 10. Kongresine sunulan Aralık 1956 tarihli ve Türkçe olarak basılmış olan Faaliyet Raporu’nda yer alan “Kadın İşçilerin Teşkilâtlanması” başlıklı bölümde şu değerlendirme yer almaktadır:

            “9’uncu Sendikalar Kongremizden mada olağanüstü Teşkilât Kongremiz de kadın işçilerin teşkilâtlandırılması hususunda çok zayıflığımız olduğunu ve daha iyi işlememiz gerektiğini ileri sürmüştür.

            Bu devre içerisinde Kıbrıs İşçi Federasyonu, kadın işçilerin teşkilâtlanması ve iş şartlarının iyileştirilmesi hususunda çok yardım etmiş ve Merkez kadın işçiler Dairesinin de yapmış olduğu iyi iş sayesinde kadın işçileri arasında iyi iş yapmıya muvaffak olmuştur. Fakat hâlâ eksiklik ve zayıflıklarımız vardır. Meselâ kadın işçilerin teşkilâtlanmasına gereken ehemmiyeti vermiyoruz.

            Bu devre içerisinde en iyi işi Bodamyada yaptık. Orada bulunan Türk ve Rum kadın işçileri aynı teşkilâtta teşkilâtlanarak bir çok haklar kazandılar. 1954 senesinde 1,900, 1955’te 2,500 ve bugün defterlerimizde 4,500 kadın işçi üyemiz vardır.

            Kadın işçi üyemizi daha fazla artırabiliriz. Çünkü bir çok teşkilâtsız kadın işçileri mevcuttur. Bundan dolayı kadın işçilerinin teşkilâtlanmasına daha fazla ehemmiyet vermeliyiz. En yüksek sendika makanizmamızdan en aşağısına kadar kadın işçilerinin teşkilatlanmasına ehemmiyet vermeli ve çalışmalıyız.”[6]

1960’DAKİ DURUM

            Mayıs-Haziran 1958’de Kıbrıs Türk yer altı örgütü TMT’nin ölüm tehditleri sonunda, PEO’dan istifa etmek zorunda olan Kıbrıslı Türk işçilerin önde gelenleri, ya tedhişle öldürüldü veya sindirildi, ya da adayı terk etmek zorunda bırakıldı.[7]         

            13 Ağustos 1958’de Lefkoşa’daki Majestik Otel’de Kıbrıslı Rumların solcu PEO, sağcı SEK, bağımsız POAS sendika federasyonları ile Kıbrıs Türk İşçi Birlikleri Federasyonu’nun katılımı ile yapılan bir toplantıda, Kıbrıslı Rum ve Kıbrıslı Türk işçilerin, toplumlararası çatışmaların tekrarlanmasından kaçınmaya çağrılması çok anlamlı bir girişimdi. Ama emperyalist merkezlerden yönetilen her iki topluma ait yer altı örgütleri, düzenledikleri bir dizi kışkırtma olayı ile Kıbrıs işçi sınıfının birlik ve beraberliğine gölge düşürerek, milliyetçi ve bölücü politikaları egemen kılmayı başardılar.

Kıbrıs Cumhuriyeti 1960 yılında kurulduğu zaman, cinsiyet ve milliyet ayrımı gözetmeksizin verilen ortak mücadeleler sonucu kazanılmış olan sosyal sigortalar sisteminden yararlanmakta olan toplam Kıbrıslı çalışan sayısı 165,336 idi. Bunlardan 122,815’i erkek, 42,521’i de kadın işçi idi. Yasa ile güvence altına alınmış olan kazanımlar arasında evlilik, annelik, hastalık, işsizlik, dulluk, yetimlik, yaşlılık ve ölüm yardımları bulunmaktaydı. [8]

           

(Üç yazılık dizi olarak hazırlanan bu makalenin ilk yazısı, Afrika gazetesinin Pazar ekinde (15 Mart 2009) çıktı, ama diğer iki yazı yayımlanmadı. Üç yazının tamamı, daha sonra haftalık “Birleşik Kıbrıs” gazetesinde (8, 15 ve 29 Haziran 2009) yayımlanabildi. “İşçi Sınıfının İlk Öncüleri” kitabımda da (Lefkoşa 2011, s.199-218) Ek.3 olarak yer aldı.)

---

[1] PEO: 50 Yıl, Mart 1991, s.11

[2] agy, s.13.

[3] agy, s.19

[4] agy, s.164

[5] agy, s.166

[6] Kıbrıs İşçi Federasyonu tarafından 10uncu Kıbrıs Sendikalar Kongresine sunulacak 9uncu Kongreden 10uncu Kongreye kadar geçen devre içindeki Faaliyet Raboru, K.İ.F.Yayımları, Aralık 1956, s.26

[7] A.An, Kıbrıs’ta Fırtınalı Yıllar, Lefkoşa 2005, s.107-111

[8] John Fryer, Labor in Cyprus, Washington D.C. 1962, s.41

Dr. Ahmet Cavit’le Söyleşi… KENDİ ÜLKEMİZDE SEYAHAT ÖZGÜRLÜĞÜMÜZ KISITLANDI

Soru: Bağımsız ve Federal Kıbrıs için Temas Grubu’nun Kıbrıs Türk Koordinatörü olarak bize çalışmalarınız hakkında bilgi verir misiniz?

Yanıt: Temas Grubu’muz Kıbrıslı Türkler ile Kıbrıslı Rumların 1958 yılından bu yana ortak olarak oluşturdukları ilk kuruluştur. Mayıs 1989’da Batı Berlin’de “Bildungswerk für Demokratie und Umweltschutz” örgütünün çağrısı ile bir araya gelen girişimciler, 23-24 Eylül 1989’da Lefkoşa’daki ara bölgede yer alan Lidra Palas Oteli bahçesinde geniş bir katılım ile “Bağımsız ve Federal Kıbrıs için Temas Grubu”nu oluşturdular. 20-27 Ocak 1990’da yine aynı yerde yapılan ortak toplantıda kabul edilen “Temel Görüş ve İlkelerimiz” başlıklı bir belge Rumca, Türkçe ve İngilizce olarak gerek Türk, gerekse Rum kamuoyunun bilgisine sunuldu. Belgenin ana başlıkları sanırım içeriği hakkında size bir bilgi verebilir: 1. Geleceğimizden kaygılıyız, 2. Ortak sorumluluklarımızın bilincindeyiz, 3. Geçmişteki şiddeti ve ayrılıkçı ideolojileri kınayıp, mahkum edelim, 4. Ortak geleceğimiz federasyondadır, 5. Yurttaşların harekete geçirilmesi kaçınılmazdır.

Soru: Bu ilkelerin hayata geçirilmesi için ne gibi çalışmalar yaptınız?

Yanıt: Aktarayım. Kuruluşumuz ardından Aralık, Ocak ve Şubat aylarında Kıbrıs Türk kesimindeki üç muhalefet partisi lideri olan Alpay Durduran (Yeni Kıbrıs Partisi), Mustafa Akıncı (Toplumcu Kurtuluş Partisi) ve Özker Özgür (Cumhuriyetçi Türk Partisi) tarafından Lefkoşa’nın Rum kesiminde konferanslar verilerek, Kıbrıs sorununun çeşitli yönleri hakkında partilerinin görüşlerini Rum toplumuna anlatmaları olanağını sağladık. Bu da iki toplumun yakın tarihinde ilk kez gerçekleştiriliyordu. Temas Grubu’nun Kıbrıs Rum kanadı, bu konferansların çok yararlı olduğunu ve Rum basınında geniş olarak yansıtıldığını bize duyurdular.

Soru: Başka temaslar da örgütlediniz mi?

Yanıt: Her iki kesimden gazetecilerin, doktorların, karikatürist ve yazarların bir araya gelmesi için çeşitli girişimlerde bulunduk. Bunların bir kısmına izin verildi. Bir kısmına verilmedi. Kuruluşumuzdan bu güne kadar geçen iki yıl içinde siyasal, kültürel, tıbbi ve diğer alanlarda Türklerle Rumlar arasında, gerek kişiler, gerekse örgütler olarak işbirliği yapılması ve görüş alış-verişinin sağlanması için 75 kez başvuruda bulunduk. Ne yazık ki bu dilekçelerimizden ancak 15’ine olumlu yanıt alabildik. Kendi ülkemizde seyahat özgürlüğümüze konan bu kısıtlamaları protesto etmek amacıyla geçen Mayıs ayında Strazburg’daki Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komisyonu’na şikayet dilekçesi vermiş bulunuyoruz. Kıbrıs Türk liderliğinin keyfi kararlarla Türk ve Rumların biraraya gelmelerine engel olmasının gerek Paris Şartı’na, gerekse İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’ne ters düştüğünü, uluslararası kuruluşlara duyurarak, bize yardımcı olmalarını istedik. Bu nedenle Kıbrıs Türk liderliğinin öfkesine yol açtık.

Soru: Toplantılarınızda tartışılan konular nelerdi acaba?

Yanıt: Ocak 1990’da yaptığımız üçüncü ve son ortak toplantıda Rum ve Türk kesimlerinden yazılı 5 bildiri sunulmuştu. Federal bir çözüm halinde günlük hayata bunun nasıl yansıyacağı, eşitlik ve garantiler hakkında Rum tarafının görüşleri, federal devletin yapısı gibi konularda başlattığımız tartışmaları ne yazık ki sürdürmek olanağını bulamadık. 1990’ın Mart ayında başlayan Rum öğrencilerin sınır gösterilerini gerekçe göstererek, temasları yasaklayan Türk liderliği, bundan sonra yaptığımız 44 başvurudan ancak 5’ine izin verdi. Bunlardan en önemlisi Aziz Nesin’in 17-19 Aralık 1990 tarihlerinde Kıbrıs’ın Rum kesimine yaptığı ziyaret nedeniyle düzenlenen etkinliklere katılmak için olandı. Üç gece yaklaşık 80 kişi Lefkoşa’nın Rum kesiminde yapılan kültürel toplantılara katıldı. Gazeteci, yazar, sanatçılar kendi meslektaşlarıyla buluşma olanağını elde ettiler. Sadece bir gün, Türk kesimine geçip, basın toplantısı yapan Aziz Nesin’le birlikte 20 kadar Rum sanatçı ve yazarın Lefkoşa’nın kuzeyini ziyaret etmelerine izin verilmişti.

Soru: Şu andaki temasların durumu nasıl?

Yanıt: Ne yazık ki durmuş durumda. Kıbrıs Türk liderliği, bize neden izin verilmediğini, kendilerine soran yabancı insan hakları yetkililerine, üyelerimizin “komünist oldukları”, ya da “kendi görüşlerine uygun insanlar olmadıkları” şeklinde konuşabilmişlerdir.

Soru: Kıbrıs sorununa bir çözüm bulunması için başlatılan son girişimler hakkında ne söyleyebilirsiniz?

Yanıt: Kıbrıs sorunu için bir çözüm bulunmasının önkoşulu, Türk tarafının taksim fikrinden vazgeçerek, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin federal bir yapıdan yeniden örgütlenmesi için yapıcı bir politikayı benimsemesidir. 18 yıldır TC tarafından uygulanmayan BM kararları hayata geçirilmeli, bütün yabancı askerler adayı terk etmeli, taraflar arasında her düzeyde temaslara derhal başlanmalı ve hiçbir engel konulmamalıdır. Çözüm, iki devletlilik temelinde değil, tek Kıbrıs devletinde iki eyalet (bu kuzeyde iki, güneyde üç eyalet de olabilir) şeklinde düzenlenmeli ve Türk yönetimi altında kalacak eyaletin sınırları sadece yönetimsel olup, bugünkü %37’den, gerçek Türk toprak mülkiyeti olan (kamu arazisinden Türklerin payına düşen de eklendiğinde ulaşılacak rakam olan) %18 oranının üst sınır, ki bu halen %25’in altı olarak görüşülmektedir, indirilmelidir. Böylece topraklarından ve köylerinden ayrılmak zorunda kalan Rum göçmenler, Rum yönetimi altında kalacak bölgelere dönebilecek ve bu sorun asgari boyutlara indirgenebilecektir. Geriye kalan Rum ve Türk malları için tazminat, toptan değil, kişisel olarak düzenlenmelidir. Kıbrıslı Türklerle evlenenler dışındaki bütün TC’li göçmenler, geri ülkelerine dönmeli ve yasadışı olarak verilen yurttaşlıklar iptal edilmelidir.

Soru: ABD’nin girişimleri hakkında görüşleriniz?

Yanıt: Gerçekten federal ve toprağı bütün, bağımsız ve egemen bir Kıbrıs için yapılacak bütün katkıları sevinçle karşılarız. Ama konfederal bir yapı öneren ve fetihçi politikaları kalıcılaştırmaya yönelik girişimlere karşıyız. 18 yıldır Kıbrıs Türk liderliğinin sürdürdüğü yağma, ganimet ve yolsuzluklara son verecek bir çözümün garantisi, Kıbrıs Türk demokrasisinin müdahaleler olmadan, birlikçi bir politikadan yana, iyi niyetli çabalara destek olmasıdır. Seyahat, yerleşme ve mülk edinme özgürlüklerine hiçbir kısıtlama getirilmemesinden yanayız.

(Birlik, aylık siyasi dergi, İstanbul, Ekim 1991, Sayı:11) 

EMPERYALİZM GERÇEKTEN BARIŞ YAPABİLİR Mİ?

Varşova Paktı’na üye ülkelerin silahsızlanma konusundaki çeşitli önerileri, Cenevre’de, Viyana’da, Birleşmiş Milletler’de ve diğer uluslararası kuruluşlarda yapılan silahsızlanma görüşmeleri ve nihayet zirve buluşmalarında getirilen ve dünya barışı ile uluslararası güvenlik yararına olan uzlaşma yanlısı tavrını dünya demokratik ve barışsever güçlerince çok olumlu karşılandığı gözlenmektedir.

Emperyalizmin, dünyadaki savaş tehlikesinin ana kaynağı olduğu bilinmektedir. Dış faktörlerin, bu sosyal sistemin yapısından doğan bu özelliğini değiştirmesi düşünülemez. Ama dünyamızın bugün içinde bulunduğu gelişme aşaması ve ülkelerin birbirleriyle olan ilişkilerinin ulaştığı düzey, evrensel insancıl değerlere öncelik vermeyi ve insanlığın yeryüzünden silinmesine yol açacak olan tehlikeleri azaltmayı ve yok etmeyi gerekli ve kaçınılmaz kılmaktadır. Emperyalizmin barış yapıp yapmayacağı açısından konuya yaklaşıldığı zaman, sözü edilen yeni düşünme şeklinin, günümüzde var olan gerçek olasılıklar üzerine dayandığı görülmektedir.

İlk olarak, ABD ve NATO’nun en saldırgan emperyalist çevrelerinin dizginlenmesi ve onların yeryüzü ve uzaydaki planların gerçekleştirilmesini önlemek söz konusudur. Bun olasılık sosyalizmin gücüne, Sovyetler Birliği’nin ulaştığı askeri-stratejik dengeye ve sosyalist ülkeler topluğunun izlemekte olduğu kararlı barış politikasına dayanmaktadır.

İkinci olarak, dünya çapında barış ve silahsızlanma yanlısı hareket, gittikçe daha geniş siyasal ve sosyal güçleri kapsayıp kucaklamakta ve etkin gücünü hissettirmektedir. Dünyanın bilinçli mantığın, halkların çıkarını barış istemini temsil eden bu hareket, emperyalizmin en saldırgan politikasıyla yapılan mücadelede onu, barışı koruması için zorlamada önemli katkıda bulunmaktadır.

Üçüncü olarak, sosyalist ülkelerle barışçı ve karşılıklı yarara dayanan ilişkilerin geliştirilmesi, burjuva çevrelerinden, ABD ve Batı Avrupalı ülkelerin tekelci gruplaşmalarına kadar olan kesimin çıkarımıdır. Bu çevreler, farklı toplumsal sistemlerin barış içinde rekabetinden, bilimsel-teknik devrimi mükemmelleştirerek, yeni kâr kaynakları oluşturmaktan yanadırlar. Bu nedenle, atom çağının gerçeklerine uyan ve kapitalist düzene koruyucu mekanizmaları geliştirmeye çalışmaktadırlar. O halde burada söz konusu olan, emperyalizmin yapısı itibarıyla barışçı olduğu değil, onun barış yapılabilir duruma getirilmesidir. 

Burjuva çevreleri, silahlanma yarışının kapitalist düzene karşı bir çeşit saatli bomba etkisi yaptığını, kapitalist ekonomi üzerinde tahrip edici bir etkide bulunarak, kapitalist dünyayı derin bir bunalıma sürükleyecek sosyal patlamalara yol açabileceğini bilmektedir. Çünkü yine burjuvazi, bugünkü muazzam silahlanmanın kaçınılmaz olarak sosyal harcamalardaki kesintilerle ilişkili olduğunu ve kapitalist düzenin kendi varlığını tehlikeye atabilecek sosyal çalkantılara yol açabileceğini çok iyi bilmektedir.

Bu nedenle barış ve demokrasi güçleri hayale kapılmadan, uluslararası durumu daima soğukkanlı ve gerçekçi olarak değerlendirmek zorundadırlar. Kapitalist-emperyalist sistemin kendi kendini nükleer silahlardan arındırılmış bir dünyaya, yeni ve eşitlikçi bir ekonomik düzenin koşullarına, her iki farklı dünya sisteminin entelektüel ve ahlaki değerlerin dürüst bir şekilde kıyaslanabileceği bir duruma uyum sağlayıp sağlayamayacağı sorusu, önümüzdeki yıllarda yanıtlanmış olacaktır.

(“Kemal Alpınar” imzasıyla, Gençlik Dünyası, aylık gençlik gazetesi, Ocak 1988, Sayı:3)

KIBRISLI’NIN KİMLİĞİ...

        Görüş dergisinin Eylül sayısında çıkan Refik Durbaş’ın “Kıbrıs’ın ‘kimlik’ sorunu” başlıklı yazısı, Türkiyeli aydının “uzun yıllardan beri ülkesinin gündeminde tutulan” bir konuda ne kadar bilgisiz olduğunu gösteren yeni bir kanıt oldu. Bu konuda bir Kıbrıslı yazar bakınız ne diyor:

    “İnönü KKTC’ye gelir gelmez, daha ayağının tozuyla, “Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti demokrasinin, kurumlarıyla ve kuruluşlarıyla iyi işlediği bir ülke...” Artık alıştık. Doğru olmasa da bu tür sözler bizi şaşırtmıyor. Türkiye’den kim gelirse gelsin, ister sağcı, ister solcu, bizim demokrasimize hayran. Ecevit geldi, demokrasimizi övdü ve gitti. Balıkesir Barosu Başkanı geldi, “Demokrasinize hayranım” dedi ve gitti. Oktay Akbal geldi, “Denktaş Kıbrıs’ın Atatürkü’dür” dedi ve gitti. Cengiz Çandar’dan Turhan Selçuk’a, Ali Sirmen’den Cüneyt Arcayürek’e dek herkes, Denktaş’ı ve demokrasimizi sık sık göklere çıkarmakta. Bunun nedeni ortada. Türkiye’nin aydını Türkiye’den bakıyor dünyaya. Türkiye’nin koşulları içinden görüyor her şeyi. Bizi değerlendirmelerindeki yanlışlık da bundan kaynaklanıyor işte. Dünyaya İsveç’ten, Fransa’dan, İngiltere’den veya Amerika’dan bakanlar, bizim demokrasimize hayran kalabilir mi hiç?.. Ama şimdiye dek gerçek demokrasiyi henüz yaşamamış olan Türkiyeli aydınlar için, anlaşılan durum hiç de öyle değil...” (Ortam gazetesi, 26.8.1989, Şener Levent)

           Refik Durbaş da adı geçen yazısında Kıbrıs’ın hep “siyasal yönüyle ilgilendiklerini” belirterek, “Kıbrıs’ta yaşayan insanların kültürel değerlerini ve Kıbrıs’ın sanat ve kültür değeri, yerini “ben de pek merak etmezdim” diyor. Oysa ki sorduğu soruların yanıtları, Kıbrıs Türkleri ile Türkiyeli aydınların ilk temasları başlattıkları 1948 yılından beridir Türkiye’de yayımlanmakta olan çeşitli dergilerdeki makalelerde ve kitaplarda yer almaktadır. Doğaldır ki işin sadece siyasal yanı ile ilgilenir görünen solcu aydınlar, daha çok Türkçü kültür dergilerinde yer alan bu makalelerden pek haberdar değildir. Türkiye’de yayımlanmış sınırlı ve yeterli sayılamayacak sayıdaki bu araştırmalar yanında, Kıbrıs’ta Kıbrıslı Türk araştırmacılar tarafından yapılan ve buradaki yayın organlarında çıkan onlarca makale ve kitap bulunmaktadır. İngilizce yayınlardan söz etmek istemiyorum. Ne yazık ki Kıbrıslı Türk araştırmacıların mali gücü, bunları Türkiye’de de bastırmak için yeterli değildir. Türkiye’deki yayınevlerinin siyasal olmayan konulara ilgi göstermemeleri ayrı bir konudur.

            Durbaş’ın yazısına konu ettiği Kıbrıs Türk Folkloru ile ilgili kitap, bu konuda yapılmış ne ilk çalışmadır, ne de son çalışma olacaktır. Kendisi bir rastlantı sonucu bu kitabı okuma olanağı bulmuş ve Kıbrıslı Türk aydınlar arasında yıllardır tartışma konusu yapılan “kimlik” belirleme çalışmalarına balıklama dalarak, konuya “kimlik sorunu” adını takan, ama aslında “kişilik sorunu” olan bazı yazar ve şairlerin safında yer almıştır. Benzeri bir yaklaşım, yine aynı çevrelerin etkisiyle 1986 Ağustos’unda Cumhuriyet gazetesinde de görülmüştü. Yerel bir dernek tarafından Lefkoşa’da bazı Türkiyeli aydınların katılımı ile düzenlenen “Kimlik arayışında kültürel ve sanatsal gelişmenin önemi” konulu sempozyumla ilgili haberler, kısa bile olsa Türkiye kamuoyuna aktarılırken, Kıbrıs Türkünün dörtyüz yıllık bir kimliği sanki yokmuş gibi, “Kıbrıs’ta kültürel kimlik aranıyor” başlığı kullanılmıştı. Daha ilk toplantıda “biz Kıbrıs Türklerinin sanat ve kültürüne bir reçete vermek için gelmedik” deme ihtiyacını hisseden konuşmacılar, gerçekte bu görevi yerine getirmeye çalıştılar ve yer yer katılanların ağır eleştirileriyle karşılaşmışlardı. İki gün sonra Cumhuriyet’te çıkan haberin başlığında ise Prof. Emre Kongar’ın şu saptaması vardı: “Kıbrıs Türklerinin kültür kimliği farklı.” 9 Ağustos 1986 günü ise artık gerçek durum, sempozyumun tek Kıbrıslı konuşmacısının ağzından duyuruluyordu: “Kıbrıs müdahaleci kültürün etkisinde!”

            Aslında sorun daha da karmaşıktır. Ne yazık ki Kıbrıs’ta var olan muhalefet partileri, başta CTP olmak üzere, siyasal soruna doğru teşhis koyamadıklarından çeşitli hatalara düşmektedirler. Oysa ki Kıbrıs adasının kuzeyinde 1974 yazından beri süren Türk Silahlı Kuvvetleri’nin askeri işgali söz konusudur. İşgal altında tutulmakta olan bu toprakların vilayetleştirilmesi süreci daha ilk günlerde başlatılmıştır. Siyasal, ekonomik ve kültürel sorunların gittikçe daha da derinleşmekte olması, bu muhalif güçlerin seslerini yükseltmesine yol açmakta, ama teşhiste yanlışlık yapıldığı için açmazlara düşülmekte ve muhalif potansiyel heder olmaktadır.

Özellikle son zamanlarda artan Türkiye’den solcu politikacı, sanatçı, yazar davetleri, kendi öz gücüne güvenemeyen Kıbrıslı sağ ve sol sosyal demokratların Türkiyeli ilericilerden medet ummalarından kaynaklanmaktadır. Gelenlerin Kıbrıslı’nın kimliğinden haberdar olmaması yüzünden büyük potlar kırılabilmekte, hatta iktidardaki gerici yönetimin paralelinde demeçler verilebilmektedir. Öte yandan Kıbrıslı Türkler arasında yapılmakta olan siyasal ve kültürel tartışmalarda belli bir taraf haklılığını kanıtlamak için, Türkiyeli dostlarını Kıbrıs’a çağırıp, yedirip içirmekte ve istediği demeçleri verdirerek, sözümona kendi haklılığını kanıtlamaya çalışmaktadır. Burada tartışma konusu olan ise, genelde Kıbrıs Türk insanının kimlik sorunu değil, bazı küçük burjuva sanatçılarının kişilik bunalımı veya sorunudur.

Örneğin R.Durbaş’ın özgün şair diye nitelediği dostu Fikret Demirağ, uzun şairlik serüveni içinde bir zamanlar “Singapur sokaklarında” kimliğini kaybedip, soyut şiirler yazarken, bir süre bu kimliği “Akdeniz, zeytin dalı ve yasemin”de bulmuş, geçen bahar “neolitik çağda, Hesidos’un Theogoniası’nda” aradığı kimliği, bu yaz Asil Nadir’in “Kıbrıs” gazetesinde görev alarak bulmuştur.

Ulaştığı ve ulaşabileceği düzey ne olursa olsun, yüz bin kişilik Kıbrıslı Türk toplumunun kimliğini bir türlü benimsemeyip, uzak diyarlara çıkan bir başka şairimiz olan Mehmet Yaşın da Cumhuriyet gazetesi ile Londra’da yaptığı bir söyleşide “Akdeniz kültürü içinde ruhumu arıyorum” diyebilmiştir. (18.5.1987) Arayış içinde olan ve kızkardeşi Neşe Yaşın ile birkaç arkadaşıyla birlikte kendilerine “74 kuşağı şairleri” adını takan bu şairlerin Varlık Yayınlarında çıkan “Edebiyatta Kıbrıslı Türk Kimliği” başlıklı Londra’daki konferans notlarında bakınız Mehmet Yaşın ne diyor: “Konferansın adına ‘Kıbrıslı Türk Edebiyatçıların Kimlik Bunalımı’ deseydik daha yerinde olurdu belki.” Sorun asıl bizim içimizde. Bir halkın kimliğini ortadan kaldırmak öyle kolay değil. Korkarım biz yazarlar kendi kimlik bunalımlarımızı dile getiriyoruz. (s.17). Doğru söz ne denir!

R.Durbaş, “Bolu’da söylenen Türkülerle Lefkoşa’da söylenenlerin inanılmaz benzerliği” karşısında niye şaşırıyor? Yoksa Kıbrıslı Türklerin etnik kültürel kökeninin Anadolu’ya dayandığını yeni mi öğrenmiş? Ama işte tam da bu noktada Anadolu ile olan benzerlik ve özellikle farklılıklar, bugünkü siyasal ve kültürel sorunların anlaşılmasında önem kazanmaktadır. 1948’deki maden grevinden söz edilirken, bir yıl sonra Kıbrıs işçi sınıfının bir daha birleşmemek üzere milliyetçi saflara bölünmesine yol açan solcu Rum sendikası PEO ile AKEL partisinin kabul ettiği “enosis ve yalnız enosis” politikasından niçin söz edilmiyor?

Kıbrıs’ta bugün yaşanmakta olan yabancı işgal sorunu ile milliyetler sorununun çözümünü, küçük burjuva sanatçılarının kişisel bunalım sorunlarıyla özdeşleştirmek konuyu basite indirgemek olur. TC’nin 15 yıldır işgal altında tuttuğu Kuzey Kıbrıs topraklarını vilayetleştirme politikalarına karşı çıkmak, en başta bugünkü iktidarı ayakta tutabilmek için adaya yerleştirilen 60 binden fazla TC göçmeninin geri dönmesini istemek ve uluslararası hukuka tersliği ile bütün dünya tarafından kınanmakta olan 35 bin kişilik askeri işgale bir an önce son verilmesinden geçmektedir. Bazılarının yaptığı gibi “kimliğimiz yok oluyor” şeklindeki şikâyetleri yükseltmekle değil.

500 milyon TL’ye mal olan iddialı bir TV belgeseli hazırlayan gazeteci Mehmet Ali Birand bile şöyle yakınıyordu: “25 yılı dolan meslek hayatımızın her anında Kıbrıs vardı, konuyla ilgili iki de kitap yazdık. Her şeyi biliyoruz sanmıştık. Meğer ne yanılmışız. Belgeseli hazırlarken ne kadar çok şeyi bilmediğimizin farkına vardık.” Birand “Türkiye’nin Kıbrıs işinin içine girmesinde İngiltere’nin kesin rolü var... Aynı şekilde Amerika da kamuoyumuzdaki izlenimin aksine Türkiye’yi kollamış. Hem de başından sonuna kadar” diye ekliyor. (Milliyet, 11.7.1989) Ama aynı gazeteci, Gazi Üniversitesi’nde Ekim 1987’de verdiği bir konferansta “Kıbrıs sorunu 1974 müdahalesiyle bitmiştir. Şu anda yapılan sadece oradaki cenazenin nasıl kaldırılacağıdır, daha doğrusu kılıf oturtulmaya çalışılıyor” şeklinde konuşabilmişti. Yoksa Birand’a göre, Kıbrıs Cumhuriyeti devleti ve ada üzerinde yaşayanlar, Yusuf Akçura’nın “Osmanlı Devletinin Dağılma Devri” adlı kitabında belirttiği gibi, “Türklerde tabii bir haslet olan istila ve tevessü arzusu”nun kurbanı olarak mı kabul edilmeliydi?

Birand, Nokta dergisiyle yaptığı bir başka söyleşide ise şöyle diyor: Konuştuğum bütün yabancı kişilerin görüşünden yola çıkalım. Kıbrıs konusunda herkes Türkiye’yi yüzde yüz haksız buluyor. İkinci harekâttan itibaren her şeye haksız damgasını vuruyorlar. Ve biz de hiçbir şekilde bunda haklı olup olmadığımızı anlatabilmiş değiliz.” (27.8.1989)

Kıbrıs sorununda her şeyi bildiğini zannettiğini söyleyen Türkiyeli aydınlardan Mehmet Ali Birand’ın bile kafasının bu kadar karışık ve çelişkili olmasına bakarsak, R.Durbaş’ın Kıbrıs’taki iç tartışmaları bilmeden saf tutmaya kalkışması ve Türkiye basına güdümlü haber ulaştırma geleneğine katılması, artık herhalde normal karşılanmalı. Türkiye’den Kıbrıs’a gelip de buradaki sözümona demokrasiye hayran kalan sağlı-sollu Türkiyeli aydınların, en önce Kıbrıslı’nın kimliğini ve ülkenin tarihini öğrenmeleri gerekmektedir. Bu da üç-beş gün Kıbrıs’ta tatil yaparak sağlanamaz. O nedenledir ki geriye döndüklerinde hep yüzeysel ve sığ bilgilerini basına ve çevrelerine aktardıklarından yarar değil, zarar veriyorlar.

Emperyalizmin stratejik bir azınlık olarak kullandığı Kıbrıslı Türkler, 1943’te Kıbrıs Adası Türk Azınlığı Kurumu’ndan yola çıkıp, 1985’deki Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ne ulaştırılmışlarsa, bu hikâyenin iyice ve ayrıntılarıyla bilinmesi gerekmektedir. Üretimden kopartılmış, 30 binden fazlası “devlet”ten maaş çeker duruma itilmiş olan Kıbrıs Türklerinin kimliğini tanımak, Türkiye aydınının görevlerinden biri olmalıdır.

(“Ahmet An” imzası ile, Ekonomi ve Politikada Görüş, aylık dergi, İstanbul, Sayı:35, Ekim 1989)

ON DÖRT YIL SONRA KIBRIS

On dört yıl önce Türkiye, Kıbrıs Cumhuriyeti topraklarına silahlı kuvvetlerini gönderdi. Bu kuvvetlerin adadan çekilmesi sorunu hâlâ tartışılıyor. Kıbrıs’taki gelişmeleri tarihsel bağlamı içinde ele almak, günümüzü anlamak için zorunlu oluyor. Bin dokuz yüz ellili yıllara uzanalım bunun için.

Kıbrıslı Rumların İngiliz sömürge yönetimine son vermek, adayı Yunanistan’a bağlamak amacıyla başlattıkları EOKA hareketi, İngiliz emperyalizminin “böl-yönet” politikası sayesinde bir iç savaşa dönüştürülmüş ve Nisan 1955 ile Mart 1959 tarihleri arasında Kıbrıs’ta toplam 509 insanın canına kıyılmıştı. Kıbrıs’ın Doğu Akdeniz ve Orta Doğu’daki stratejik önemi nedeniyle, önceleri bu sömürgesini terk etmek istemeyen İngiltere, daha sonra “üs olarak Kıbrıs” yerine “Kıbrıs’ta üs” görüşünü benimseyerek, ada halkına sınırlı politik bir bağımsızlık tanımıştı.

16 Ağustos 1960 günü Kıbrıs Cumhuriyeti adı verilen yeni devletin bağımsızlığına kavuştuğu ilan edilirken, aynı gün bu devletin topraklarına “garantör ülke” sıfatıyla birer NATO ülkesi olan Türkiye ile Yunanistan’ın askeri birlikleri ayak basıyordu. Türkiye 650 kişilik, Yunanistan da 950 kişilik birer alay askerini “İttifak Anlaşması” gereğince, başkent Lefkoşa’nın çevresindeki stratejik tepelere yerleştirirken, üçüncü garantör ülke İngiltere de Kıbrıs Cumhuriyeti toprağının dışında addedilen egemen askeri üs bölgeleri Ağrotur ve Dikelya’da 7 binden fazla askeri personel bulunduruyordu.

Kıbrıs Cumhuriyeti hükümetinin dış politikasının gittikçe tarafsızlaşması karşısında hem ABD, hem de NATO yanlısı Kıbrıs Türk liderliği ciddi endişelere kapılmıştı. Cumhurbaşkanı Makaryos, 1961 yılında Belgrad’da Bağlantısız Ülkeler Toplantısı’na aktif olarak katılma kararını yardımcısı Dr. Küçük’e danışmadan almıştı.

Buna karşılık Kıbrıs Cumhurbaşkanı yardımcısı Küçük, İsrail ile diplomatik ilişkiler kurulmadan Mısır Büyükelçisinin güven mektubunu onaylamamıştı. Anti-komünist Türk liderliği tarafından denetim altında tutulan Kıbrıs Türk basını ise, sürekli olarak Kıbrıs’ta artan komünizm tehlikesinden söz ediyordu. Rumlar, Kıbrıs’ın sosyalist ve bağlantısız ülkelerle ilişkilerini geliştirerek, uluslararası baskı ile bağımsızlık hakları üzerindeki sınırlamalardan kurtulabileceklerini hesaplarken, Türkler de NATO aracılığıyla sağlanan anlaşmada kendilerine verilen ayrıcalıklı hakları dış faktörlere borçlu olduklarını ve bunların devamının ancak Kıbrıs’ın bağımsızlığının sınırlanmış olmasıyla gerçekleşebileceğini düşünüyorlardı. Kıbrıs komünistlerinin partisi AKEL, Makaryos hükümetinin iç ve dış politikasını desteklerken, bir kısmı bakan olmuş eski EOKA’cıların faşist kanadı da hükümete ağır bir şekilde muhalefet yapıyordu. Anayasanın gerek enosis, gerekse taksim politikalarını yasaklamış olması, her iki taraftaki faşist ve şoven güçleri huzursuz etmişti.

Kıbrıs anayasasının 129. Maddesine göre, Savunma Bakanı bir Kıbrıslı Türk olan Cumhuriyet’in yüzde 60’ı Rum, yüzde 40’ı Türklerden oluşan 2 bin kişilik bir ordusu olacaktı. Ama Rumlar, gizlice oluşturulan silahlı gruplara büyük miktarda para harcıyorlardı. Türkler de boş durmayıp, kendi gizli silahlı gruplarını hazırladılar. Aralık 1963’e gelindiğinde, Rumların tam eğitimli 5 bin, yarı eğitimli 5 bin olmak üzere 10 binlik, Türklerin de 2 bin 500 kişilik vurucu gücü vardı. Makaryos’un anayasada değişiklik yapılması önerisi, Türkler tarafından reddedildikten kısa bir süre sonra başlayan toplumlararası çatışmalar, adanın taksimini isteyen Kıbrıs Türk liderliği ve Türklerin öldürülmesi ile enosisi gerçekleştirmek isteyen Rum şovenistlerinin kışkırtmalarının sonucuydu. Kasım 1967’ye kadar süren iç savaş döneminde, Kıbrıslı Türkler 282 ölü ve 195 kayıp, Kıbrıslı Rumlar da 154 ölü ve 47 kayıp olmak üzere toplam 678 kişi yitirmişlerdi. İngiltere ile ABD, adadaki maşaları eliyle bozdukları barışı yeniden kurmak üzere Kıbrıs’a 10 bin kişilik bir NATO Barış Gücü göndermeyi önerdiklerinde, Makaryos buna karşı çıkarken, Türk toplumu lideri Denktaş, onun bu tavrını kınadığını duyurmuştu. Adaya gönderilecek askerlerin BM denetiminde olmasına rıza gösteren Makaryos, Türkiye’nin artan müdahale tehditleri üzerine ve başıbozuk silahlı Rum güçlerini toparlamak amacıyla, Kıbrıs Rum Milli Muhafız Ordusu’nun kurulması kararını aldı. EOKA’nın enosisçi lideri Grivas’ın Kıbrıs’a geri dönmesinin ardından, 5 bin Yunan askeri daha adaya gönderildi. Haziran 1964’de askere alınan Kıbrıslı Rumların sayısı 15 bine çıktı. Kıbrıslı Türklerin Türkiyeli subayların yönetiminde oluşturdukları Mücahit Ordusu’nda da 10 bin kişilik bir askeri güç vardı. Grivas’ın Geçitkale adlı Türk köyüne saldırması üzerine, Türkiye’nin Yunanistan’a gönderdiği 17 Kasım 1967 tarihli ültimatomla, 12 bin kişilik Yunan askeri varlığı adadan çekilmek zorunda kaldı. Cumhurbaşkanı Makarios, Türkiye’nin Rum ordusunu dağıtma önerisini reddetmiş, ama Kıbrıslı Türklerden çok, kendi politikasına karşı bir tehdit oluşturan yasadışı silahlı grupları da etkisizleştirememişti. Grivas’ın “şimdi enosis” politikasını benimsemeyen AKEL ve PEO örgütlerinin merkezlerine 95 bombalı saldırı düzenlenmişti.      

Makaryos bütün bu olanlardan sonra 12 Ocak 1968’de “istenen çözüm” yerine, “mümkün olan çözüm” politikasını ilan ederek, 25 Şubat 1968 günü yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde enosisçi aday karşısında yüzde 95.45’lik oyla kesin bir zafer kazandı. Kıbrıs’ın tam bağımsızlığı, egemenliği ve toprak bütünlüğü için bağlantısız dış politikasını sürdüreceğini açıklayan Makaryos, 8 Mart 1968’de Kıbrıs Türk toplumu üzerine koyduğu ekonomik yaptırımları kaldırdı, ama Kıbrıs Türk liderliğinin oluşturduğu yönetimi ve polis gücünü tanımadı. Kıbrıs’a dönmesine izin verilmeyen Denktaş hakkındaki yasak kaldırıldı ve toplumlararası anayasal görüşmelere 24 Haziran 1968’de başlandı. Rum görüşmeci Kliridis’in 1976’da açıkladığına göre, 6 yıl süren bu görüşmelerde anlaşmaya çok yanaşılmış ve 1974 yazında imza aşamasına gelinmişti. Ama Kıbrıs’ta toplumlararası barış ve sorunun çözümünden yana olmayan ABD, Atina’daki faşist albaylar cuntasının adadaki uzantıları eliyle 15 Temmuz 1974’te Makaryos’a karşı bir darbe girişiminde bulunarak enosisi gerçekleştirmek yolunda bir adım attı.

Darbe girişiminden sağ kurtulan Makarios, adadan kaçmayı başardı. Ama ardından Türkiye “Kıbrıslı Türklerin can güvenliğini sağlamak” gerekçesiyle adaya asker çıkarttı. İki aylık süre içinde yer alan ve Kıbrıs’ın en sonunda emperyalizmin istediği şekilde ikiye taksim edilmesiyle sonuçlanan kanlı çarpışmalarda toplam 4,250 kişi öldü. Böylece Kıbrıs’ı Yunanistan’ın 53. Vilayeti yapma girişimi, adanın yüzde 37’lik kuzey bölgesinin 30 bin kişilik Türk ordusunun denetimi altında girmesi sonucu, bu bölgeye Türkiye’nin 68. Vilayeti olma yollarını açtı. 15 Şubat 1975’te Türk Silahlı Kuvvetleri’nin denetimi altındaki topraklar üzerinde kurulduğu açıklanan “Kıbrıs Türk Federe Devleti”, yasal Kıbrıs Cumhuriyeti hükümetinin girişimleri sonucu önce Yeni Delhi’de yapılan Bağlantısız Ülkeler Toplantısı’nda, daha sonra da BM Genel Kurulu Toplantısı’nda kabul edilen ve Türkiye’yi kınayan kararlar üzerine, 15 Kasım 1983’te kendi kendini “bağımsız” Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti olarak ilan etti.

Kıbrıs Cumhuriyeti’nin birlik ve bütünlüğünün “garantör”ü olan Türkiye’nin silahlı harekâtları sonucunda gerçekleştirilmiş olan fiili duruma dayanılarak ve BM’nin Kıbrıs’la ilgili kararlarına aykırı bir şekilde oluşturulan ayrı devlet, Kıbrıslı Türklerin kendi kaderini tayin hakkını kullanmaları olarak sunmak inandırıcı ve yasal değildi. Nitekim bu devlet sadece Türkiye tarafından tanındı ve BM örgütü bu yasadışı eyleme son verilmesi çağrısında bulundu.

Halen Kıbrıs’ta 1960 İttifak Anlaşması gereğince üslenmiş bulunan 950 kişilik bir Yunan alayı ile 650 kişilik bir Türk alayı, KC Kuruluş Anlaşmaları’na göre Kıbrıs toprağından sayılmayan iki İngiliz Egemen Üs Bölgesi’nde her 2-3 yılda bir değiştirilen 10 bin askeri ve sivil personel vardır. Rum Milli Muhafız Ordusu’nun asker mevcudu 12-13 bin kadardır. Yunan alayına ek olarak 350 kişilik bir komando birliği ve diğer eğitici askeri personel olarak toplam 2 bin 500 Yunan askeri vardır. Kıbrıs Türk Güvenlik Kuvvetleri 7 piyade taburu ve 1 zırhlı bölük olmak üzere 4 bin 500 kişiliktir. “Kıbrıs Türk Barış Kuvvetleri” diye adlandırılan TC askerlerinin sayısı 1985’te 17-18 bine inmişken, halen 29 bin olarak tahmin edilmektedir.

Taksim çizgisinin üzerinde kalan Lefkoşa’daki havaalanı dışında, güneyde Larnaka’da esas, Baf’ta yedek olmak üzere iki havaalanı, kuzeyde ise Ercan’dakine yedek olarak yapılan ve askeri amaçlı olduğu öne sürülen Geçitkale havaalanı vardır. İngilizlerin Ağrotur hava üssü de bunlara eklenmelidir. Yine İngilizlere ait Karlıdağ tepesindeki ufuk ötesi radar ile çeşitli dinleme istasyonları ve röle tesisleri, stratejik Kıbrıs adası üzerindeki askeri yapıyı tamamlamaktadır.

Kıbrıs’ın asker ve üslerden arındırılması önerisi, daha 1964 yılında Cumhurbaşkanı Makaryos tarafından yapılmış ve BM görevlisi Plaza’nın raporunda yer almıştı. Son olarak BM Genel Kurulu’nun silahsızlanma ile ilgili özel oturumunda (24 Mayıs 1978) Kipriyanu tarafından tekrarlanmış ve 13 Mayıs 1983 tarihli, 253 sayılı Genel Kurul kararında desteklenmiştir. Kipriyanu-Denktaş zirvesinde üzerinde anlaşmaya varılan 10 maddeden 7.’sinde “Kıbrıs Cumhuriyeti’nin askersizleştirilmesi öngörülmüştür ve bununla ilgili konular tartışılacaktır” denilmekteydi. Geçen Ekim ayında BM Genel Kurulu’nda konuşan Başkan Kipriyanu, adadaki bütün TC askerleri ile göçmenlerin geri çekilmesine karşılık, Kıbrıs’ın askersizleştirilmesini önerdiklerini yinelemişti. Rum ve Türk Silahlı Güçlerinin dağıtılması halinde iç güvenliği güçlendirmek için BM gözetiminde oluşturulacak uluslararası bir barış gücüne Yunanistan ile Kıbrıs’ın önemli mali katkıda bulunabileceğini söylemişti. Yeni seçilen Cumhurbaşkanı Vasiliyu’nun da bu yıl New York’ta toplanacak olan BM Genel Kurulu’nun özel silahsızlanma toplantısında, uluslararası silahsızlanma sorunuyla bağlantılı olarak aynı öneriyi yineleyeceği açıklanmıştır.

Bağlantısız Ülkeler Dışişleri Bakanları Toplantısı’nın 101 ülkenin katılımıyla 8-10 Eylül 1988 tarihlerinde Lefkoşa’da yapılacak olması, anti-emperyalist ve bağlantısız bir dış politikayı 28 yıldır sürdüren Kıbrıs Cumhuriyeti’nın saygınlığının bir onayı olsa gerek. Oysa ki Kıbrıs Türk liderliği, hâlâ daha 1960’lardaki Batı ve NATO yanlısı politikasını aynen sürdürmektedir. Rauf Denktaş, 18 Kasım 1986’da Uluslararası Sorunlarla İlgili İngiliz Kraliyet Enstitüsü’nde şu açık çağrıyı yapmaktaydı: “Sizi temin etmek isterim ki, Kıbrıs Türk halkı, İngiliz halkı kadar demokrasiye ve bireyin özgürlüğüne bağlıdır. Batı’nın dünyanın bize ait bölgesindeki güvenlik çıkarlarının farkındayız ve bunları her zaman görüşmeye hazırız!”

Ayrılıkçı Kıbrıs Türk liderliğinin bu çağrısına uyan ABD Ulusal Stratejik Enformasyon Merkezi uzmanı ve ilk dönem Reagan’ın askeri-politik işler sorumlusunun özel danışmanlığını yapmış olan Dr. Jed Snyder, 29 Mart 1988’de İngiliz Parlamentosu’ndaki Kuzey Kıbrıs’ın Dostları Grubu’nun düzenlediği “Doğu Akdeniz’de Kıbrıs’ın stratejik ve anayasal görünümü” konulu yuvarlak masa toplantısında şöyle konuşmaktaydı: “ABD, Yunanistan’daki hava üslerinden en az birini terkedecek olursa, Kıbrıs’ta bir hava (veya mümkünse deniz) tesisinden yararlanma olanağı sağlanmasının kazandıracağı yarar artacaktır. Adanın kuzey kısmı, böylesi kolaylıklar için ideal bir yerdir.”

Türk Silahlı Kuvvetleri’nin denetimi altındaki bölgede inşa edilen Geçitkale Havaalanı ile yeni Girne limanının kerameti böylece anlaşılmıyor mu? Zaten Dr. Snyder de toplantıda kendisine yöneltilen “Kuzey Kıbrıs’ta üs mü istiyorsunuz? Sorusuna şu yanıtı vermiş: “Savaş gemilerimiz ve üslerimiz, Kuzey Kıbrıs hükümetinin davetini beklemektedir!”

(“Mehmet Sonuç” imzası ile, Ekonomi ve Politikada Görüş, aylık dergi, İstanbul, Temmuz 1988, Sayı:20)

   

KIBRIS’TA YENİ DÖNEM - Bir ilerici Cumhurbaşkanı: Vasiliyu

            Kıbrıs’ta 28 yıldan bu yana en tartışmalı cumhurbaşkanlığı seçimi geçen Şubat ayı sonunda yapıldı. Eski Cumhurbaşkanı Spiros Kiprianu ilk turda elenirken, ikinci tura kalan bağımsız ilerici aday Yorgo Vasiliyu, sağcı Glafkos Kleridis’i 10 bin oy farkıyla geçerek, başkanlık koltuğuna oturmaya hak kazandı. 8 ay süren ve daha çok Kıbrıs TV’sinden verilen basın toplantıları, ekranda gazetecilerle adayların tartışması ve diğer toplantılarla dikkat çeken seçim kampanyası, 1974’de Türk Silahlı Kuvvetleri’nin Kıbrıs’ın kuzeyini işgal etmesiyle oluşan adanın taksimine son verip, 520 bin kişilik Rum toplumu ile 100 bin kişilik Türk toplumunun yeniden birlikte yöneteceği federal bir Kıbrıs’a ulaşma konusunda yoğunlaşmıştı.

            Başkanlığı Vasiliyu’nun kazanmasından sonra bir demeç veren Kıbrıs Türk toplumu lideri Rauf Denktaş, Vasiliyu’nun yüzde yüz Rumlardan oluşan seçmenler tarafından seçildiğini (güya yürürlükteki 1960 Anayasası ortak seçim olanağını tanıyormuş gibi) söyleyerek, onun tüm Kıbrıs’ın Cumhurbaşkanı olarak seçilmesinin mümkün olmadığını (kendisinin onay verdiği 29 Mart belgesinde de ayrı seçimler öngörülüyor) öne sürdü. 1974 yazına kadar, bugün varlığını görmezlikten geldiği Kıbrıs Cumhuriyeti’nin başkan yardımcılığı ünvanını kullanan Denktaş, gerçek niyetinin bağlantısız bir dış politika güden bu devletin ortadan kaldırılması olduğunu gizleyememektedir. Hatırlanacaktır, 1963 Aralık ayında enosisçilerle taksimciler, elele vererek devleti yıkmaya yöneldiklerinde, Dr.Küçük, Türklerin adanın taksimini istediklerini ve hükümetteki görevlerine dönmeyeceklerini açıklarken, bir buçuk yıl sonra Temsilciler Meclisi çalışmalarına katılmak istediklerinde, Rumların engellemeleriyle karşılaşmışlardı. Denktaş ise, “Ada’nın Doğu Akdeniz’in Küba’sı olma tehlikesi”ne karşı dış müdahalelere gerekçe hazırlamakla meşgul değil miydi? 1974 yazında olanlar da gerek Yunanistan, herekse Türkiye eliyle adanın bölünmesine yönelik emperyalist planların uygulanmasından başka neydi ki?

         Gelelim günümüzdeki itirazlara. Denktaş’ın dışişleri bakanı K. Atakol, Vasiliyu’nun “Kipriyanu yönetiminin Kıbrıs sorununda temel olarak kabul ettiği mesnetsiz esasları savunmaya başladığını” öne sürüyor. Nedir bu esaslar?

“1. Geçici hükümet kurulmadan önce Türk askerlerinin ve askeri malzemesinin, istisnasız bütün göçmenlerin adadan çekilmesi.” Görüşme süreci boyunca taraflar üzerindeki askeri, politik ve manevi baskının kalklaması için bunlar gerekli değil mi? Yeni federal devletin toprakları üzerinde Türk, Yunan ve diğer ülke askerlerinin üslenmesi durumunda, egemenlik ve bağımsızlık zedelenmeyecek midir? 1963 çatışmalarından ıslak kurşunları bile değiştirmeyen Türk Alayı unutulmamıştır. Her iki doruk anlaşmasında da adanın askersizleştirilmesi kabul edilmemiş midir? 60 bin kişilik TC göçmenleri ise, varılacak anlaşmanın onaylanmasında Kıbrıslı Türklerin özgür iradelerinin yansımasında olumsuz rol oynayacaklarından, Kıbrıslılar arasında yeniden düzenlenecek ortak yaşamın unsurları olmamalıdırlar. 1974’den sonra bozulan Kıbrıs’ın demografij yapısı eski durumuna getirilmelidir.

“2. Bütün vatandaşların dolaşma, yerleşme ve mülk edinme temel özgürlüklerinin ve özellikle bütün göçmenlerin evlerine dönme hakkının güvence altına alınması.” İki bölge arasında, öteki eyaletin yasalarına uymak koşuluyla üç temel özgürlüğün kullanılması, federal devletin vazgeçilmez bir özelliğidir. Geri döneceklerin sayısının her iki tarafta da sınırlı olacağı bilindiğine göre, bu hak niçin tanınmasın?

“3. Tek yanlı dış müdahale hakkını dışlayacak, sonuç alıcı uluslararası garantilerin sağlanması.” Bu husus mutlaka uluslararası bir konferansta görüşülmelidir. “Türk askeri giderse, yeni katliamlar olur” korkutmacası ile taraflar arasında güven ortamının oluşmasına hizmet edilemez. Merkezi federal yönetim, demokrat Kıbrıslıların elinde bulunduğu sürece, bunca çekilen acılar göz önünde bulundurulursa, yeni saldırılar olmaz. Hem 1967’de barikatlar kaldırıldığı zaman, Rum kesimine ilk geçenler, Türklerle Rumların bir arada artık yaşayamayacağı propagandasını yapanlar değil miydi? Şimdi bile sınır ticaretini onlar yürütmüyor mu? Tek yanlı müdahale hakkı var olduğu sürece, feast güçleri istedikleri zaman toplumlararası işbirliğini bozmaya yeltenmeyecekler mi? Şoven ve faşist unsurların her iki eyalette de etkisiz hale getirilmeleri, yeni federal devletin yaşama güvencelerinden biri, hem de en önemlisi olacaktır. Yeter ki iyi niyet ve karşılıklı anlayış egemen olabilsin. Federal birliğin önkoşullarını bu esaslar çerçevesinde olgunlaştırmak, her iki taraftaki demokrat ve ilerici güçlerin boyun borcudur.

BİR İLERİCİ CUMHURBAŞKANI: VASİLİYU

            Göz doktoru bir baba ve diş hekmi bir annenin oğlu olan Yorgo vasiliyu, 1931’de Mağusa’da doğdu. 1941’de Kıbrıs Emekçi Halkının İlerici Partisi(AKEL)’in kurucu üyeleri arasında yer alan Vasiliyu’nun anne-babası, İkinci Dünya Savaşı sırasında Yunanistan’daki komünist gerillalara tıbbi yardımda bulunuyorlardı. Daha sonra Budapeşte’ye geçerek, orada Yunan savaşçılarının öksüz çocuklarına bakan bir yuvanın yöneticiliğini üstlenen Vasiliyu’nun annesi, babasını da Taşkent’te fabrika işçiliğine uğurluyordu. İki yıl süreyle Cenevre’de tıp eğitimi gören Vasiliyu, daha sonra Budapeşte^ye dönüp oradaki ekonomi okulundan mezun oldu; ardından da İngiltere’de pazarlamacılık konusunda uzmanlık eğitimi yaptı.

            1960’ta Kıbrıs’ın İngiliz sömürge yönetiminden bağımsızlığını kazanmasından sonra adata dönen Vasiliyu, 1962 yılında Ortadoğu Araştırma Merkezi (KEMA)’ni kurdu. İş çevrelerinde, bugün gelişmekte olan ülkelerdeki en büyük Pazar araştırma bürosu olarak nitelendirilen KEMA’nın 12 ülkede temsilcilikleri bulunuyor. Kıbrıs bankası Yönetim Kurulu ile Kıbrıs Ticaret ve Sanayi Odası üyesi olan milyoner işadamı Yorgo Vasiliyu, üç çocuk babasıdır ve kendisini kitapsever olarak tanımlamaktadır. Rumca, Macarca, İngilizce ve Fransızcayı çok iyi olarak konuşabilmekte, biraz da Almanca, İtalyanca ve Rusça bilmektedir.

            Vasiliyu, kendisine en büyük desteği vermiş olan AKEL ile iki konuda farklı görüşlere sahip: Valiliyu, AT ile yapılan gümrük birliği anlaşmasını desteklemekte ve İngiliz üslerinin kaldırılmasını “uzun vadede” düşünmektedir. Kendisinin ne sosyalist, ne liberal, ne de muhafazakâr olduğunu söyleyen Vasiliyu, demokrasinin ve sosyal adaletin daha fazla sağlanmasını isteyen bir ilerici olduğunu belirtmektedir. Kıbrıs’ın Avrupa’nın turfanda sebze-meyve bahçesi olabileceğini ifade ederken, Kıbrıs’ın bölgesel bir denizaşırı mali merkez haline getirilerek, seçilmiş yabancı sermayeyi cezbetmek için çok aktif bir hükümet politikasına ihtiyaç duyulduğunu söylüyor. Çiftçilere ve küçük sanayicilere destek vereceğini açıklayan Vasiliyu, alacağı 91 önlemin sonuçlarını, 11 Haziran’da (100 günlük icraat ardından) düzenleyeceği bir basın toplantısında Kıbrıs halkına sunacak.

(“Mehmet Sonuç” imzası ile, Ekonomi ve Politikada Görüş, aylık dergi, Sayı: 17, Nisan 1988)